Kalp Hastalıklarından Korunma Önerileri

Kalp hastalıklarından korunmak için düzenli tempolu egzersiz yapmak, Akdeniz usulü beslenerek ideal kiloyu korumak, tütün ürünlerinden uzak durmak ve kan basıncını dengelemek şarttır. Bu adımlar, damar yaşlanmasını durduran en güçlü savunmadır.

Sağlıklı dolaşım sistemi, organlara oksijen taşıyan kusursuz bir ağdır. Yaşam tarzındaki bu kalıcı değişiklikler, kalp kasını güçlendirirken damar tıkanıklığına zemin hazırlayan sinsi iltihabi süreçleri kökünden engeller.

Bedenin ritmini destekleyen günlük rutinler, sadece hastalıklardan kaçınmayı değil yaşam enerjisini artırmayı da sağlar. Erken yaşlarda kazanılan doğru alışkanlıklar, gelecekte yaşanabilecek yorucu metabolik sorunların önüne geçer.

Bireysel sağlık yönetimi, her gün sofrada ve atılan adımlarda alınan kararlarla şekillenir. İhtiyaç duyulan doğru besinleri ve fiziksel aktiviteyi istikrarlı şekilde sağlamak, bedene hak ettiği özeni göstermenin anahtarıdır.

Kalp hastalıklarından korunma önerileri neden şikayetler başlamadan yıllar önce uygulanmalıdır?

Toplumda oldukça yaygın olan bir düşünceye göre kalp krizleri veya kalp yetersizliği tabloları bir anda, beklenmedik bir günde ortaya çıkar. Oysa modern tıbbın ortaya koyduğu veriler durumun çok daha farklı olduğunu göstermektedir. Türkiye İstatistik Kurumu verilerine bakıldığında, dolaşım sistemi rahatsızlıkları ülkemizdeki tüm kayıpların yüzde 36,8 gibi oldukça büyük bir kısmını oluşturmaktadır. Bu kayıpların yaklaşık yüzde 39,1’lik bölümü ise doğrudan koroner damar hastalıklarından ve buna bağlı gelişen kalp yetersizliğinden kaynaklanmaktadır. Aterosklerotik kardiyovasküler hastalıklar olarak adlandırılan damar sertliği süreci, aslında kişi göğüs ağrısı veya nefes darlığıyla hastaneye başvurmadan on yıllar önce başlayan dinamik ve ilerleyici bir tablodur.

Sağlıklı bir damarın iç yüzeyini döşeyen ve endotel adı verilen koruyucu tabaka; zaman içinde yüksek kan basıncı, kan şekeri düzensizlikleri veya zararlı alışkanlıklar nedeniyle yıpranmaya başlar. Bu yıpranma, damar duvarında düşük dereceli fakat sürekli devam eden bir iltihabi reaksiyona zemin hazırlar. Kanda dolaşan zararlı yağ partikülleri bu zedelenmiş bölgelerden damar duvarının altına sızarak orada birikir ve plak adı verilen daraltıcı yapıları oluşturur. Belirgin bir şikayet yaratmadan sessizce ilerleyen bu dönemde damar sağlığını desteklemek için dikkate alınması gereken temel unsurlar şunlardır:

• Erken dönem uzman kardiyoloji muayenesi
• Damar iç yüzeyini koruyan yaşam alışkanlıkları
• Sessiz ilerleyen risk faktörlerinin taranması
• Kan basıncı ve kan şekeri dengesinin korunması
• Kişiye özel koruyucu tıp stratejileri

Türkiye’de kalp hastalıklarından korunma önerileri neden daha erken yaşlarda dikkate alınmalıdır?

Her toplumun genetik mirası, beslenme kültürü ve yaşam biçimi birbirinden farklıdır. Türkiye popülasyonunun kalp ve damar hastalığı risk profili incelendiğinde, Batı toplumlarına kıyasla oldukça önemli yapısal farklılıklar göze çarpmaktadır. Uzun yıllar boyunca yürütülen Türk Erişkinlerinde Kalp Hastalığı ve Risk Faktörleri (TEKHARF) çalışmasının sonuçları, ülkemizdeki koroner olay sıklığının geleneksel batılı hesaplama yöntemlerinin öngördüğünden çok daha yüksek seyrettiğini ortaya koymuştur. Bu kapsamlı takip verilerine göre, beklenen vaka oranlarına kıyasla ülkemizde erkeklerde yüzde 40, kadınlarda ise yüzde 93 oranında daha fazla ölümcül olan veya olmayan kalp damar hadisesi saptanmıştır.

Bu yüksek seyreden tablonun arkasında genetik yatkınlıkla tetiklenen özel bir kan yağı bozukluğu yer almaktadır. Toplumumuzda koruyucu kolesterol olarak bilinen HDL düzeyi genellikle düşük seyrederken, kan yağlarından trigliserid düzeyi yüksek bulunmaktadır. Buna yaygın göbek çevresi yağlanması, insülin direnci ve damar yatağındaki kronik iltihabi süreç eklendiğinde damar yaşlanması hız kazanmaktadır. Avrupa Kardiyoloji Derneği ve Türk Kardiyoloji Derneği, yaş ve cinsiyete göre uyarlanmış verileri baz alarak Türkiye’yi “Yüksek Riskli Ülke” kategorisinde değerlendirmektedir. Ülkemizdeki bireylerde damar sağlığını tehdit eden başlıca metabolik ve yapısal faktörler aşağıdaki gibidir:

• Düşük iyi huylu kolesterol (HDL) düzeyi
• Yüksek trigliserid değerleri
• Bel ve göbek çevresi yağlanması
• Yaygın insülin direnci eğilimi
• Damar duvarında süreğen düşük dereceli iltihaplanma
• Hareketsiz günlük yaşam temposu

Kişiye özel kalp hastalıklarından korunma önerileri için risk hesaplaması nasıl yapılır?

Koruyucu kardiyoloji pratiğinde atılan ilk ve en önemli adım, kişinin gelecekteki sağlık riskinin çok değişkenli bilimsel yöntemlerle sayısallaştırılmasıdır. Klinik değerlendirme sırasında yalnızca tek bir laboratuvar değerinin yüksekliğine odaklanmak yerine, birden fazla risk faktörünün damar iç yüzeyi üzerinde oluşturduğu birleşik yıpratıcı etki hesaplanır. Çünkü hafif yüksek seyreden bir tansiyon ile sınırda yüksek olan bir kolesterol değeri bir araya geldiğinde, damar duvarında tek başlarına yapacaklarından çok daha güçlü bir hasar oluşturabilirler.

Bilinen bir damar hastalığı bulunmayan 40 ile 69 yaş arasındaki yetişkinlerde, önümüzdeki 10 yıl içinde gelişebilecek tüm kardiyovasküler olay ihtimalini öngörmek amacıyla güncel kılavuzlar SCORE2 algoritmasını önermektedir. Yaşı 70 ve üzerinde olan bireylerde yaşa bağlı diğer sağlık etkenlerini denkleme katan SCORE2-OP yöntemi kullanılırken, tip 2 diyabeti bulunan kişilerde ise hastalığın süresini ve kılcal damar etkilerini hesaba katan SCORE2-Diabetes modeli tercih edilmektedir. Genç bireylerde önünde uzun yıllar bulunduğu ve damarların zararlı etkenlere maruz kalma süresi uzayacağı için, görece düşük yüzdeler bile yüksek risk olarak değerlendirilir. Örneğin 50 yaş altında yüzde 2,5 altı düşük-orta risk sayılırken, yüzde 7,5 ve üzeri çok yüksek risk kabul edilir; 50-69 yaş grubunda ise yüzde 5 altı düşük-orta, yüzde 10 ve üzeri çok yüksek risk sınıfına girer. Bu bilimsel risk hesaplamalarında değerlendirmeye alınan başlıca kriterler şunlardır:

• Bireyin yaşı ve cinsiyeti
• Aktif tütün kullanımı durumu
• Büyük (sistolik) kan basıncı ölçümü
• HDL dışı kolesterol değerleri
• Eşlik eden diyabet varlığı ve süresi
• Yaşanılan ülkenin genel risk kategorisi

Gizli damar plaklarını saptamada kalp hastalıklarından korunma önerileri hangi tarama testlerini içerir?

Standart risk hesaplama cetvelleri toplum genelini yansıtan istatistiklere dayandığı için, bazı bireylerin durumunu netleştirmede tek başına yeterli olmayabilir. Özellikle yapılan hesaplamalarda “orta risk” grubunda çıkan veya sınırda değerlere sahip olan kişilerde, klinik açıdan gri bir alan oluşmaktadır. Kardiyoloji uzmanları bu gri alanda gizli kalan damar sertliğini erken yakalamak ya da kişiyi uzun yıllar sürecek gereksiz bir ilaç tedavisinden korumak amacıyla ileri görüntüleme yöntemlerine başvururlar.

Belirti vermeyen erken evre koroner damar sertliğini saptamada öngörü değeri en yüksek yöntemlerin başında Koroner Arter Kalsiyum (KAK) skorlaması gelir. Elektrokardiyografi eşliğinde çekilen, damardan herhangi bir boyalı ilaç (kontrast madde) verilmesini gerektirmeyen ve oldukça düşük doz radyasyon (1–3 mSv) içeren bu özel kalp tomografisi, saniyeler içinde sonuç verir. Agatston yöntemi adı verilen bir sistemle hesaplanan kalsiyum yükü, damar içini henüz daraltmamış olsa bile ileride kalp krizine yol açma potansiyeli taşıyan kireçlenmiş plak miktarını doğrudan gösterir. Orta risk grubundaki bireylerde ilaç tedavisini netleştirmek adına kullanılan bu incelemenin öne çıkan özellikleri aşağıdaki gibidir:

• Boyalı ilaç gerektirmeyen çekim tekniği
• Oldukça düşük radyasyon dozu
• Saniyeler süren hızlı görüntüleme
• Henüz darlık yapmamış plakların tespiti
• Gereksiz ilaç kullanımını önleme imkanı
• Yüksek bilimsel öngörü kapasitesi

Kalsiyum skorlaması kalp hastalıklarından korunma önerileri ve tedavi planını nasıl yönlendirir?

Bilgisayarlı tomografi ile elde edilen koroner kalsiyum skoru, hekimin hastası için çizeceği yol haritasını büyük ölçüde netleştirir. Eğer yapılan ölçümde Agatston skoru 0 olarak saptanırsa, bu durum kalbi besleyen damarlarda kireçlenmiş bir plak bulunmadığını ve yakın dönemdeki kalp krizi ihtimalinin oldukça düşük olduğunu gösterir. Böyle sevindirici bir tabloda, ek bir yüksek risk unsuru yoksa kolesterol ilacı tedavisi 5 yıla kadar ertelenebilir ve sağlıklı yaşam tarzı adımlarına devam edilir. Skorun 1 ile 99 arasında çıkması, damarlarda hafif derecede plak oluşumunun başladığına işaret eder; bu aşamada yaşam tarzı değişiklikleri sıkılaştırılır ve hastanın diğer özelliklerine göre koruyucu tedavi tartışılır.

Ancak kalsiyum skoru 100 ile 299 aralığına ulaşmışsa, damarlarda belirgin bir plak yükü mevcut demektir ve artmış risk nedeniyle statin grubu kolesterol düşürücü ilaçların başlanması, kötü kolesterol (LDL) hedefinin ise 70 mg/dL’nin altına çekilmesi gündeme gelir. Skorun 300 ve üzerinde saptanması ise ağır bir damar sertliği yükünü gösterir. Bu gruptaki bireyler yüksek veya çok yüksek riskli kabul edilerek kötü kolesterolün 55 mg/dL’nin altına indirilmesi hedeflenir. Kalsiyum skorlama sonuçlarına göre şekillenen klinik yönetim basamakları şunlardır:

• Sıfır skorda yaşam tarzı takibi
• Hafif plak varlığında sıkılaştırılmış diyet ve egzersiz
• Orta düzey plak yükünde kolesterol ilacı başlangıcı
• İleri plak yükünde yoğunlaştırılmış medikal koruma
• Kanama riskine göre pıhtı önleyici tedavi değerlendirmesi

Genetik miras ve Lipoprotein(a) testi kalp hastalıklarından korunma önerileri içinde neden önemlidir?

Kardiyovasküler korumada görüntüleme yöntemleriyle yapılan anatomik incelemeleri tamamlayan çok değerli biyokimyasal testler de bulunmaktadır. Bunların arasında son yıllarda tıp dünyasının üzerinde en çok durduğu parametrelerden biri Lipoprotein(a), yani kısa adıyla Lp(a) düzeyidir. Yapısal olarak kötü kolesterole benzeyen ancak üzerinde pıhtılaşmayı teşvik eden ek bir protein taşıyan bu partikül, damar duvarına sızma ve darlık oluşturma konusunda oldukça agresif bir davranış sergiler.

Lp(a) molekülünün en dikkat çekici özelliği, kandaki seviyesinin neredeyse tümüyle anne ve babadan geçen genlerle belirlenmesidir. Yani kişi ne kadar özenli beslenirse beslensin veya ne kadar düzenli spor yaparsa yapsın, yaşam tarzı değişiklikleri bu genetik partikülün kandaki miktarını anlamlı düzeyde düşürmez. Bu nedenle güncel kardiyoloji kılavuzları, her yetişkin bireyin yaşamı boyunca en az bir kez kan tahliliyle Lp(a) düzeyine baktırmasını önermektedir. Bu değerin 50 mg/dL (veya 105 nmol/L) üzerinde saptanması, kişiyi bağımsız olarak bir üst risk basamağına taşır ve diğer değiştirilebilir faktörlerin (tansiyon, normal kolesterol, sigara gibi) çok daha sıkı kontrol edilmesini gerektirir. Genetik ve ileri biyokimyasal taramaların öncelikli olarak önem kazandığı durumlar aşağıdaki gibidir:

• Ailede erken yaşta kalp krizi öyküsü
• Birinci derece yakınlarda ani kalp kayıpları
• Diyetle düşmeyen dirençli kolesterol yüksekliği
• Genç yaşta ortaya çıkan damar tıkanıklıkları
• Standart risk faktörleri olmadan gelişen damar sertliği

Hedef organ hasarını önlemede kalp hastalıklarından korunma önerileri kapsamında hangi incelemeler yapılır?

Damar sertliği ve yüksek kan basıncı yalnızca kalbi besleyen damarları değil beyne giden şah damarlarından böbreklerdeki ince kılcal damarlara kadar tüm dolaşım ağını etkileyen sistemik bir süreçtir. Bu nedenle kapsamlı bir kardiyoloji değerlendirmesinde, vücuttaki diğer damar yataklarında ve kalp kasında erken evre bir yıpranma (hedef organ hasarı) olup olmadığı özenle araştırılır. Boyun bölgesindeki şah damarlarına yapılan Karotis Doppler ultrasonografisi, damar iç duvarının kalınlığını (intima-media kalınlığı) ve henüz darlık yapmamış plakları göstererek genel damar yaşı hakkında çok net ipuçları verir.

Bunun yanı sıra Transtorasik Ekokardiyografi (kalp ultrasonu) uygulanarak kalp kasının kütlesi, kalbin kasılma gücü, gevşeme (diyastolik) fonksiyonları ve kapakçıkların durumu detaylıca incelenir. Özellikle yüksek tansiyonun kalp duvarlarında kalınlaşma yapıp yapmadığı bu yöntemle kolayca anlaşılır. Ayrıca kılcal damar düzeyindeki endotel hasarını değerlendirmek amacıyla basit bir kan ve spot idrar testiyle böbreklerin süzme hızı (glomerüler filtrasyon hızı) ve idrarda albümin/kreatinin oranı hesaplanır. Erken dönem organ etkilenmesini haritalandırmak için başvurulan tanısal yöntemler şunlardır:

• Transtorasik ekokardiyografi ile kalp kası analizi
• Kalbin gevşeme fonksiyonlarının ölçümü
• Şah damarı (karotis) Doppler ultrasonografisi
• Damar duvarı kalınlığının incelenmesi
• Spot idrarda albümin ve kreatinin oranı
• Böbrek süzme kapasitesinin hesaplanması

Beslenme düzeninde kalp hastalıklarından korunma önerileri sofralara nasıl yansıtılmalıdır?

Damar sağlığını koruma yolculuğunda uygulanan tüm medikal tedavilerin temel zeminini sağlıklı bir beslenme düzeni oluşturur. Kardiyoloji gözetiminde planlanan doğru beslenme adımları, damar sertliğini yavaşlatma, damar duvarındaki esnekliği destekleme ve endotel fonksiyonunu onarma kapasitesine sahiptir. Bilimsel çalışmaların kalp koruyucu etkisini en güçlü şekilde desteklediği beslenme modeli Akdeniz tipi diyettir. Bu yaklaşım; mevsim sebzelerinin, taze meyvelerin, tam tahılların, kuru baklagillerin ve başta sızma zeytinyağı ile çiğ kuruyemişler olmak üzere sağlıklı doymamış yağ asitlerinin sofrada başrolü almasını teşvik eder.

Buna karşılık paketli işlenmiş gıdaların, şarküteri ürünlerinin ve kan şekerini hızla yükselten serbest şekerlerin tüketiminden kaçınılması gerekir. Günlük alınan enerjide doymuş yağ oranının azaltılması, margarin ve hazır fırın ürünlerinde bulunan trans yağ asitlerinin ise sofradan uzaklaştırılması büyük önem taşır. Ayrıca günde 20 ile 30 gram civarında çözünür lif tüketmek, bağırsaklardan zararlı kolesterol partiküllerinin geri emilimini baskılayarak kan yağlarının dengelenmesine yardımcı olur. Fazla kilolu bireylerde başlangıç vücut ağırlığının yüzde 5 ila 10 oranında azaltılması bile iç organ çevresindeki yağlanmayı gerileterek kalp üzerindeki yükü hafifletir. Kalp ve damar dostu bir mutfakta düzenli olarak yer verilmesi önerilen besin grupları aşağıdaki gibidir:

• Soğuk sıkım sızma zeytinyağı
• Mevsiminde taze yeşil yapraklı sebzeler
• Mercimek ve nohut gibi kuru baklagiller
• Yulaf ve karabuğday gibi tam tahıllar
• Ceviz, badem ve fındık gibi çiğ kuruyemişler
• Omega-3 açısından zengin mevsim balıkları

Tuz tüketimini sınırlandırmak kalp hastalıklarından korunma önerileri arasında nasıl bir yer tutar?

Beslenme alışkanlıkları içinde kalp ve damar sistemini en doğrudan etkileyen unsurların başında günlük tuz alımı gelmektedir. Ülkemizde gerçekleştirilen SALTURK araştırmaları, günlük ortalama tuz tüketiminin kişi başı 14 ile 15 gram seviyelerinde olduğunu gözler önüne sermiştir. Bu miktar, insan vücudunun günlük fizyolojik ihtiyacının yaklaşık üç katına karşılık gelmektedir. Vücuda alınan fazla sodyum, damar yatağında su tutulmasına yol açarak damar içi hacmi artırır, damar duvarlarının esnekliğini bozar ve kan basıncını doğrudan yukarı çeker.

Türk Hipertansiyon Uzlaşı Raporu 2025 standartları doğrultusunda, damar sağlığını korumak ve yüksek tansiyon gelişimini önlemek için günlük sodyum alımının 2 ile 2,4 gram (yaklaşık 5–6 gram sofra tuzu, yani silme bir çay kaşığı) sınırına çekilmesi önerilmektedir. Bu hedefe ulaşmak için yalnızca yemeklerin tadına bakmadan tuz atma alışkanlığını bırakmak yetmez; aynı zamanda günlük tüketilen ekmek, peynir, zeytin ve geleneksel sosların içindeki gizli tuz miktarının da farkında olmak gerekir. Günlük sodyum yükünü azaltmak adına tüketimi sınırlandırılması gereken başlıca gıdalar şunlardır:

• Salamura zeytin ve tuzlu peynir çeşitleri
• Ev yapımı veya hazır turşular
• Geleneksel tuzlu salçalar ve hazır soslar
• Paketli cips, kraker ve tuzlu atıştırmalıklar
• İşlenmiş şarküteri ve et ürünleri
• Yüksek sodyumlu maden suları

Fiziksel aktivite ve egzersiz kalp hastalıklarından korunma önerileri içinde nasıl planlanmalıdır?

Düzenli fiziksel aktivite, kalp kasının oksijen kullanım verimliliğini artıran ve damar yatağını genişleten en doğal koruyucu araçlardan biridir. Egzersiz fizyolojisi açısından bakıldığında, haftanın en az 4 veya 5 gününe yayılan, her seansı 30 ile 45 dakika süren ve kişinin maksimum kalp hızının yüzde 60 ila 70’ine karşılık gelen orta yoğunluklu aerobik egzersizler oldukça faydalıdır. Tempolu yürüyüş, yüzme veya düz zeminde bisiklet sürme gibi ritmik aktiviteler, damar iç yüzeyinden nitrik oksit salgılanmasını uyarır. Bu doğal madde damarların gevşemesini sağlayarak çevresel damar direncini kırar ve büyük tansiyonda ortalama 10 mmHg’ye varan düşüşler elde edilmesine katkıda bulunur.

Bununla birlikte egzersiz planlaması yapılırken kişinin mevcut sağlık durumu ve kondisyonu göz ardı edilmemelidir. Özellikle uzun yıllar hareketsiz (sedanter) bir yaşam sürmüş, belirgin kilo fazlalığı bulunan veya 40 yaşını aşmış bireylerin bir anda ağır ve yüksek efor gerektiren sporlara başlaması kalp açısından risk oluşturabilir. Bu profildeki kişilerin yoğun bir antrenman programına adım atmadan önce kardiyoloji kontrolünden geçmesi ve eforlu stres testi ile gizli kalmış bir damar darlığı veya egzersizle tetiklenen bir ritim bozukluğu olmadığının teyit edilmesi gerekir. Güvenli ve etkili bir egzersiz rutini oluştururken dikkat edilmesi gereken noktalar aşağıdaki gibidir:

• Haftada en az dört gün düzenli devamlılık
• Otuz ile kırk beş dakikalık seans süreleri
• Tempolu yürüyüş, yüzme veya bisiklet tercihi
• Egzersiz öncesi ısınma ve sonrası soğuma hareketleri
• Kırk yaş üstü bireylerde spor öncesi efor testi kontrolü

Tütün ve alkolden uzak durmak kalp hastalıklarından korunma önerileri açısından neden kritiktir?

Damar duvarındaki koruyucu endotel tabakasını doğrudan tahrip eden çevresel etkenlerin başında sigara ve diğer tüm tütün ürünleri gelmektedir. Tütün dumanı; kandaki pıhtılaşma hücrelerini birbirine yapışmaya eğilimli hale getirir, kalbi besleyen koroner damarlarda ani büzüşmelere (spazm) yol açar ve damar içindeki plakların çatlama ihtimalini artırarak koroner hastalık riskini en az iki katına çıkarır. Üstelik bu zararlı etki yalnızca aktif kullanıcılarla sınırlı kalmaz; dumanına pasif olarak maruz kalan kişilerde de benzer damar hasarları gelişir. Bu nedenle koruyucu kardiyolojide tütün ürünlerinin azaltılması değil aktif ve pasif maruziyetin sonlandırılması hedeflenir.

Öte yandan geçmiş yıllarda sıkça dile getirilen “az miktarda alkol tüketiminin kalbi koruduğu” yönündeki eski görüşler, modern kardiyoloji araştırmalarıyla geçerliliğini yitirmiştir. Güncel klinik uzlaşı raporları, alkolün kalp ve damar sağlığı açısından güvenli veya koruyucu bir dozunun bulunmadığını açıkça vurgulamaktadır. Alkol tüketimi kan basıncı kontrolünü zorlaştırmakta, kalp kasını zayıflatabilmekte ve özellikle kulakçık kaynaklı tehlikeli ritim bozukluklarını (atriyal fibrilasyon gibi) tetikleyebilmektedir. Tütün ve alkol kullanımının kardiyovasküler sistem üzerinde yol açtığı başlıca olumsuz etkiler şunlardır:

• Damar iç yüzeyinde doğrudan kimyasal hasar
• Kanda pıhtılaşma eğiliminin artması
• Koroner damarlarda ani büzüşme ve spazm
• İlaçlara dirençli kan basıncı yükselmeleri
• Kalp ritim bozukluklarının tetiklenmesi

Tansiyon kontrolünde güncel kalp hastalıklarından korunma önerileri ve hedef değerler nelerdir?

Yüksek kan basıncı, yıllar boyunca herhangi bir ağrı ya da sızı yapmadan damar duvarlarını yıprattığı için düzenli ölçüm yapılmadığında kolayca gözden kaçabilir. Standart poliklinik şartlarında yapılan ölçümlerde büyük (sistolik) kan basıncının 140 mmHg ve üzerinde veya küçük (diyastolik) kan basıncının 90 mmHg ve üzerinde saptanması hipertansiyon olarak tanımlanır. Büyük tansiyonun 120–139 mmHg veya küçük tansiyonun 80–89 mmHg aralığında bulunması ise güncel kılavuzlarda “artmış kan basıncı” kategorisinde değerlendirilerek yakın takip altına alınır.

Güncel 2025 ulusal ve uluslararası uzlaşı yaklaşımlarına göre, 18 ile 79 yaş arasındaki bireylerde tansiyon değerleri 140/90 mmHg sınırına ulaştığında vakit kaybetmeden yaşam tarzı düzenlemeleriyle eş zamanlı olarak ilaç tedavisine başlanması önerilmektedir. Tedavide ulaşılmak istenen ideal kan basıncı aralığı 120–130 / 70–80 mmHg bandıdır. Ancak tansiyonu düşürürken kalp kasının kendi beslenmesini sağlayan koroner kan akımının bozulmaması adına, küçük tansiyonun 60 mmHg’nin altına inmemesine özen gösterilir. Günümüzde tansiyon tedavisinde tek bir ilacın yüksek dozu yerine, damar yapısını koruyan iki farklı etki mekanizmasına sahip ilacın düşük dozda tek bir hap içinde birleştirildiği sabit kombinasyonlar sıklıkla tercih edilmektedir. Modern hipertansiyon yönetiminde öne çıkan klinik prensipler aşağıdaki gibidir:

• Erken evrede gecikmeden başlanan medikal tedavi
• Tek hapta birleştirilmiş düşük dozlu ilaç kombinasyonları
• Büyük tansiyonda 120 ile 130 mmHg arası hedef
• Küçük tansiyonun 60 mmHg altına düşürülmemesi
• Evde düzenli ve doğru teknikle tansiyon takibi

Kolesterol yönetiminde ve ilaç tedavisinde kalp hastalıklarından korunma önerileri nasıl uygulanır?

Damar sertliği plağının oluşumundaki ana hammadde, kanda dolaşan ve apolipoprotein B taşıyan kötü huylu kolesterol (LDL-K) partikülleridir. Kardiyoloji biliminin en güçlü kanıtlarından biri, kandaki LDL kolesterol düzeyinin ne kadar erken dönemde ve ne kadar uygun seviyeye çekilirse, kişinin kalp krizi geçirmeden sağlıklı yaşama ihtimalinin o ölçüde arttığı gerçeğidir. Bu nedenle kolesterol hedefleri herkese aynı standart rakamla değil kişinin hesaplanan risk kategorisine göre belirlenir.

SCORE2 hesaplamasında düşük risk grubunda yer alan bireylerde LDL kolesterolün 116 mg/dL’nin altında olması yeterli görülürken, orta risk grubunda hedef 100 mg/dL’nin altıdır. Yüksek riskli bireylerde (veya başlangıç LDL değeri 190 mg/dL üzerinde olanlarda) LDL kolesterolün 70 mg/dL’nin altına indirilmesi ve başlangıç değerine göre en az yüzde 50 oranında azaltılması hedeflenir. Daha önce damar tıkanıklığı geçirmiş, hedef organ hasarlı diyabeti olan veya kalsiyum skoru 300’ün üzerinde saptanan çok yüksek riskli hastalarda ise hedef 55 mg/dL’nin altıdır. Hatta tedaviye rağmen iki yıl içinde tekrarlayan damar olayı yaşayan ekstrem riskli grupta bu sınır 40 mg/dL’nin altına kadar çekilir. Bu hedeflere ulaşmada statin grubu ilaçlar temel taşı oluştururken, yeterli düşüş sağlanamadığında bağırsaktan kolesterol emilimini azaltan ezetimib, bempedoik asit veya PCSK9 inhibitörü adı verilen ileri tedaviler sürece dahil edilir. Kolesterol yönetiminde kullanılan başlıca tedavi basamakları şunlardır:

• Risk grubuna göre belirlenen bireysel LDL hedefleri
• Damar duvarındaki iltihabı baskılayan statin tedavisi
• Bağırsaktan kolesterol emilimini azaltan kombinasyonlar
• Dirençli vakalarda yeni nesil enjeksiyon tedavileri
• Düzenli kan tahlilleriyle tedavi etkinliğinin izlenmesi

Bilinçsiz aspirin kullanımı ve yeni nesil ilaçlar hakkında kalp hastalıklarından korunma önerileri neler söylüyor?

Toplumda kalp sağlığını korumak adına yapılan en yaygın hatalardan biri, hekim önerisi olmadan “kanı sulandırsın ve kalp krizini önlesin” düşüncesiyle her gün düşük doz aspirin (asetilsalisilik asit) kullanılmasıdır. Ülkemizde çok merkezli olarak gerçekleştirilen ASSOS çalışması, birincil koruma amacıyla aspirin kullanan bireylerin yalnızca yüzde 11,3’ünün gerçek bilimsel kriterlere uyduğunu, büyük çoğunluğunun ise bu ilacı endikasyon dışı tükettiğini ortaya koymuştur. Geniş kapsamlı klinik araştırmalar; bilinen bir damar tıkanıklığı olmayan sağlıklı bireylerde rutin aspirin kullanımının kalp kaynaklı kayıpları azaltmadığını, buna karşılık ciddi mide ve beyin kanaması riskini iki ila üç kat artırdığını netleştirmiştir. Bu nedenle güncel kılavuzlar, sağlıklı bireylerde koruma amaçlı rutin aspirin kullanımını önermemekte; yalnızca kalsiyum skoru 400’ün üzerinde olan ve kanama riski çok düşük seçilmiş kişilerde uzman kararıyla değerlendirilmesini uygun görmektedir.

Diğer taraftan modern kardiyolojide organ koruyucu yeni nesil tedaviler büyük bir çığır açmıştır. Başlangıçta kan şekeri kontrolü için geliştirilen SGLT2 inhibitörleri (empagliflozin, dapagliflozin gibi), böbreklerden şeker ve tuzun geri emilimini engelleyerek vücuttaki fazla sıvı yükünü azaltmakta, kalp içi dolum basınçlarını düşürmekte ve kalp kasının enerji verimliliğini desteklemektedir. Üstelik bu ilaçların, kişide diyabet olmasa bile kalp yetersizliği gelişimini ve hastaneye yatışları belirgin oranda azalttığı gösterilmiştir. Güncel kardiyometabolik koruma yaklaşımlarında dikkat çeken önemli noktalar aşağıdaki gibidir:

• Sağlıklı bireylerde hekimsiz aspirin kullanımından kaçınılması
• Mide ve beyin kanaması riskinin göz önünde bulundurulması
• Kalp kasını ve böbrekleri koruyan yeni nesil moleküller
• Kalp içi basınçları dengeleyen modern ilaç yaklaşımları
• Diyabeti olmayan riskli hastalarda erken organ koruma protokolleri

Düzenli uzman takibi kalp hastalıklarından korunma önerileri sürecinde nasıl bir rol oynar?

Kalp ve damar hastalıklarından korunma süreci; internetten okunan bilgilerle, eş dost tavsiyesiyle alınan bitkisel kürlerle veya laboratuvar sonuçlarının hekim dışı kişilerce yorumlanmasıyla yönetilebilecek bir alan değildir. Kardiyoloji uzmanının bu süreçteki temel rolü; bireyin aile öyküsünü, genetik mirasını (Lp(a) düzeyi), biyokimyasal değerlerini ve görüntüleme bulgularını (kalsiyum skoru, ekokardiyografi, şah damarı ultrasonu) bir yapbozun parçaları gibi birleştirerek kişinin gerçek “damar yaşını” tespit etmektir.

Koruyucu tedaviye veya yapılandırılmış yaşam tarzı programına alınan bireyler, belirlenen kan basıncı (130/80 mmHg altı) ve kötü kolesterol (70 veya 55 mg/dL altı) hedeflerine ulaşılıp ulaşılamadığının görülmesi amacıyla genellikle 3 ile 6 aylık periyotlarla kontrole davet edilir. Bu görüşmelerde ilaçların vücut tarafından nasıl tolere edildiği, karaciğer ve böbrek fonksiyonları incelenerek doz ayarlamaları yapılır. Herhangi bir şikayeti olmasa dahi her bireyin 40 yaşından itibaren, ailesinde erken yaşta kalp hastalığı öyküsü bulunanların ise 30’lu yaşlardan itibaren bir kardiyoloji uzmanına başvurarak kapsamlı risk haritasını çıkartması, sağlıklı ve uzun bir ömür için atılabilecek en değerli adımdır. Periyodik kardiyoloji kontrollerinde düzenli olarak izlenen başlıca parametreler şunlardır:

• Hedeflenen LDL kolesterol değerlerine ulaşım oranı
• Ev ve klinik kan basıncı ölçümlerinin uyumu
• Karaciğer enzimleri ve böbrek fonksiyon testleri
• İlaç tedavisine uyum ve yan etki değerlendirmesi
• Yaşam tarzı değişikliklerinin sürdürülebilirliği

Prof Dr Tuna Katırcıbaşı

Prof. Dr. Tuna Katırcıbaşı, 27 yılı aşkın süredir kalp ve damar hastalıklarının tanı ve tedavisinde uzmanlaşmış bir kardiyoloji profesörüdür. Özellikle koroner arter hastalığı, stent tedavileri, hipertansiyon ve kalp yetersizliği alanlarında kapsamlı klinik ve akademik deneyime sahiptir.

Kardiyoloji kariyerine 1999 yılında Mersin Üniversitesi Tıp Fakültesi’nde araştırma görevlisi olarak başlayan Prof. Dr. Katırcıbaşı, 2009 yılında doçentlik, 2019 yılında ise profesörlük unvanını almıştır. Başkent Üniversitesi, Özel Ortadoğu Hastanesi ve Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi’nde öğretim üyesi olarak görev yapmıştır. Halen Adana Medline Hastanesi Kardiyoloji Kliniği’nde görevine devam etmektedir.

Prof. Dr. Katırcıbaşı, ameliyatsız damar açma uygulamaları, şah damarı ve periferik damar tıkanıklıklarının girişimsel tedavisi, kalp yetersizliği yönetimi ve ileri ekokardiyografi alanlarında öne çıkmaktadır. 60’tan fazla ulusal ve uluslararası bilimsel yayınıyla literatüre katkı sağlamış; Avrupa Kardiyoloji Derneği ve Amerikan Kardiyoloji Koleji gibi saygın platformlarda bildiriler sunmuştur.