Kalp ve Damar Hastalıkları Genetik Risk Taraması

Kalp ve damar hastalıkları genetik risk taraması, kişinin DNA şifresinde kalp kasını, elektriksel iletim sistemini veya damar yapısını doğrudan bozabilecek kalıtsal mutasyonların laboratuvar ortamında tespit edilmesidir. Bu işlem genetik kodları hücresel düzeyde ortaya çıkaran spesifik bir dizileme sürecidir.

Bu moleküler analizin temel hedefi, yapısal kalp rahatsızlıkları veya tehlikeli ritim bozuklukları henüz klinik belirti vermeden hücresel hasar potansiyelini önceden saptamaktır. Standart tıbbi yaklaşımların ötesine geçilerek bireye özel adımlar atılır.

DNA dizilimindeki biyolojik hataların en erken evrede bulunması, sadece klinik testi yaptıran bireyin değil aynı riskleri taşıyan yakın akrabaların da güvenliğini sağlar.

Kardiyogenetik bilimi, bu yenilikçi teknoloji sayesinde tahmine dayalı tedavi modellerini geride bırakarak net, kanıta dayalı ve tamamen kişiselleştirilmiş bir koruyucu sağlık haritası oluşturur.

Kalp ve Damar Hastalıkları Genetik Risk Taraması Neden Önemlidir?

Günlük yaşamda kalp krizi veya damar tıkanıklığı denildiğinde akla ilk olarak ilerleyen yaş, sigara kullanımı, yüksek tansiyon, hareketsizlik ve şeker hastalığı gibi sonradan kazanılan etkenler gelir. Klasik risk hesaplama yöntemleri, yaşam tarzıyla ilişkili bu süreçleri öngörmede oldukça başarılıdır. Ancak bazı ailelerde sağlıklı beslenen, spor yapan ve sigara kullanmayan genç bireylerde bile beklenmedik kalp sorunları ortaya çıkabilir. Aile içinde birden fazla kişide görülen veya olağan yaşlardan çok daha erken başlayan bu tablolarda, hücrelerin yapıtaşlarını yöneten genetik kodlardaki tekil değişimlerin araştırılması büyük önem taşır.

Vücudumuzdaki genler, kalp kasının kasılmasını sağlayan liflerin, elektrik sinyallerini taşıyan mikroskobik kanalların ve kolesterolü temizleyen hücresel alıcıların nasıl üretileceğini belirleyen birer kullanım kılavuzu gibidir. Bu kılavuzdaki tek bir harf hatası bile ilgili proteinin eksik ya da hatalı üretilmesine yol açabilir. Genetik değerlendirme, ailede hastalığın ilk tespit edildiği kişide yani indeks hastada sorunun kaynağını aydınlatmakla kalmaz, aynı zamanda henüz hiçbir belirti göstermeyen yakın akrabaların da koruma altına alınmasına zemin hazırlar.

Bu kapsamda değerlendirilen başlıca kalıtsal kalp ve damar hastalıkları şunlardır:

• Kalıtsal kalp kası hastalıkları
• Primer elektriksel ritim bozuklukları
• Ailesel kolesterol metabolizması bozuklukları
• Kalıtsal aort damarı genişlemeleri

Bu hastalık gruplarının erken evrede tanınması, ani gelişebilecek hayati risklerin önlenmesinde ve hastalık seyrinin yavaşlatılmasında oldukça değerli bir yol haritası sunar. Böylece standart tedaviler yerine doğrudan altta yatan hücresel mekanizmayı hedefleyen yaklaşımlar devreye sokulabilir.

Kalp ve Damar Hastalıkları Genetik Risk Taraması Kimlere Uygulanır?

Genetik incelemeler, herhangi bir şikayeti veya aile öyküsü bulunmayan genel toplumun rastgele taranması amacıyla kullanılmaz. Kardiyoloji uzmanının detaylı muayenesi sırasında oluşan klinik şüphe ve uluslararası tıp kılavuzlarının belirlediği kriterler doğrultusunda, belirli risk gruplarındaki bireylere önerilir. Doğru hasta seçimi, testten elde edilecek bilginin gerçekten tedaviye yön verebilmesi açısından kritik bir basamaktır.

Özellikle genç yaşta açıklanamayan bayılma atakları yaşayanlar, bilinen bir damar tıkanıklığı veya tansiyon sorunu olmadığı halde kalp yetmezliği gelişenler ve ailesinde genç yaşta ani kayıplar bulunanlar bu değerlendirmenin ilk sıradaki adaylarıdır. Bazen de rutin bir kontrol sırasında çekilen kalp grafisinde veya yapılan ultrasonografide saptanan yapısal farklılıklar, hekimi genetik kökenli bir durumu araştırmaya yönlendirir.

Kardiyolojik değerlendirmede genetik inceleme gereksinimi doğuran başlıca klinik durumlar şunlardır:

• Erken yaşta başlayan koroner damar hastalıkları
• Açıklanamayan kalp kası kalınlaşmaları
• Nedeni bilinmeyen kalp boşluğu genişlemeleri
• Efor veya stresle tetiklenen bayılmalar
• Ailede genç yaşta ani kalp ölümü öyküsü
• Genç yaşta saptanan aort damarı balonlaşmaları
• İlaçlara dirençli aşırı kolesterol yüksekliği

Bu bulgulardan birini veya birkaçını taşıyan kişilerde, altta yatan moleküler nedenin ortaya konması hem hastanın kendi geleceğini güvenceye almak hem de ailedeki diğer bireylerin risk durumunu belirlemek adına önemli katkılar sağlar.

Kalp ve Damar Hastalıkları Genetik Risk Taraması Ailesel Kolesterol Yüksekliğinde Nasıl Rol Oynar?

Ailesel hiperkolesterolemi, kanda bulunan düşük yoğunluklu lipoprotein yani kötü kolesterol olarak bilinen LDL parçacıklarının karaciğer tarafından temizlenememesi sonucu gelişen yaygın bir kalıtsal metabolizma bozukluğudur. Karaciğer hücrelerinin yüzeyinde, kandaki kolesterolü yakalayıp hücre içine çeken özel alıcılar bulunur. Bu alıcıları kodlayan LDLR, APOB, PCSK9 veya LDLRAP1 genlerindeki kalıtsal değişimler, temizleme mekanizmasını yavaşlatır ve kolesterolün çocukluk yıllarından itibaren damar duvarlarında birikmesine neden olur.

Tedavi edilmeyen ve genetik değişimi tek ebeveynden miras alan bireylerde, erken yaşta damar sertliği gelişme ihtimali genel topluma kıyasla yaklaşık 13 kat artış gösterir. Damarların maruz kaldığı birikimli kolesterol yükü, normal şartlarda ileri yaşlarda ulaşılacak kritik eşiğe henüz 35 yaş civarında ulaşabilir. Tiroid tembelliği veya böbrek hastalıkları gibi kolesterolü yükseltebilen ikincil nedenler dışlandıktan sonra, ilaç kullanmayan bir yetişkinde LDL kolesterol düzeyinin 190 mg/dL ve üzerinde, çocuklarda ise 160 mg/dL ve üzerinde ölçülmesi genetik şüpheyi güçlendiren en önemli göstergedir.

Ailesel kolesterol yüksekliğinde genetik inceleme kararını destekleyen klinik bulgular şunlardır:

• Erkeklerde 55 yaş öncesi kalp krizi
• Kadınlarda 60 yaş öncesi damar tıkanıklığı
• Aşil tendonunda kolesterol birikintileri
• Kırk beş yaş altında korneal arkus
• Birinci derece akrabalarda erken damar hastalığı
• Yüksek Lipoprotein(a) kan düzeyleri

Muayene sırasında topuk arkasındaki Aşil tendonunda ksantom adı verilen sertleşmiş yağ düğümlerinin hissedilmesi veya 45 yaşından genç kişilerde gözün renkli kısmının çevresinde beyazımsı bir halka görülmesi tanıyı destekler. Uluslararası puanlama cetvellerinde 6 ile 8 puan alarak olası, ya da 8 ve üzeri puan alarak yüksek ihtimalli dilime giren hastalar moleküler analize yönlendirilir. Ayrıca LPA geni tarafından kontrol edilen ve beslenmeden etkilenmeyen Lipoprotein(a) düzeyinin yaşam boyu en az bir kez ölçülmesi önerilir. Bu değerin 50 mg/dL yani yaklaşık 105 ila 125 nmol/L seviyesini aşması damar riskini artırırken, 450 nmol/L üzerindeki değerler ailesel kolesterol hastalığına benzer düzeyde yakın takip gerektirir.

Kalp ve Damar Hastalıkları Genetik Risk Taraması Kalp Kası Hastalıklarını Nasıl Aydınlatır?

Kardiyomiyopatiler olarak adlandırılan kalp kası hastalıkları, kalbin kasılma gücünü, geometrik yapısını ve elektriksel düzenini bozan rahatsızlıklardır. Bunlar arasında sık karşılaşılan hipertrofik kardiyomiyopati, yüksek tansiyon veya kalp kapağı darlığı gibi kalbi yoran görünür bir neden olmaksızın sol karıncık duvarının belirgin şekilde kalınlaşmasıdır. Bu hastalarda kalp kasının kasılma birimlerini oluşturan MYBPC3, MYH7, TNNT2, TPM1 ve MYL3 gibi sarkomer genlerinin taranması oldukça yüksek oranda tanısal bilgi verir.

Bununla birlikte kalp ultrasonunda tıpkı hipertrofik kardiyomiyopati gibi kas kalınlaşması görüntüsü veren ancak kökeninde çok farklı hücresel depo ve metabolizma sorunları yatan taklitçi hastalıklar da mevcuttur. Fenokopi olarak bilinen bu tabloların genetik testle ayırt edilmesi, hastanın alacağı tedaviyi doğrudan değiştirir. Öte yandan kalp boşluklarının genişlediği ve kasılma gücünün azaldığı dilate kardiyomiyopati vakalarında, damar tıkanıklığı veya toksik etkenler dışlandıktan sonra özellikle elektriksel ileti blokları da tabloya eşlik ediyorsa TTN, LMNA, FLNC, BAG3 ve RBM20 gibi genlerin incelenmesi öncelik kazanır. Kalbin sağ karıncığında kas dokusunun yerini bağ ve yağ dokusunun aldığı aritmojenik kardiyomiyopatilerde ise hücreleri birbirine kenetleyen desmozom genlerinin analizi tanıya ışık tutar.

Genetik panellerle ayırıcı tanısı yapılan başlıca kalp kası hastalıkları ve taklitçi tablolar şunlardır:

• Sarkomerik hipertrofik kardiyomiyopati
• Dilate kardiyomiyopati
• Aritmojenik sağ ventrikül kardiyomiyopatisi
• Sol ventrikül nonkompaksiyon tablosu
• Fabry hastalığı
• Danon hastalığı
• Kalıtsal transtiretin kalp amiloidozu
• PRKAG2 ilişkili kalp kası hastalığı

Bu hastalıkların moleküler düzeyde birbirinden ayrılması büyük önem taşır; çünkü Fabry hastalığında (GLA geni) veya kalıtsal amiloidozda (TTR geni) doğrudan eksik enzimi yerine koyan ya da hatalı protein birikimini durduran özel ilaç tedavileri uygulanabilmektedir.

Kalp ve Damar Hastalıkları Genetik Risk Taraması Ritim Bozukluklarında Nasıl Yol Gösterir?

Bazı kalıtsal kalp hastalıklarında, ekokardiyografi veya MR gibi görüntüleme yöntemleriyle bakıldığında kalbin kas yapısı, kapakları ve damarları bütünüyle normal görünür. Sorun kalbin görünen yapısında değil hücre zarlarında bulunan ve kalbin her atımda elektriksel olarak kasılıp gevşemesini sağlayan sodyum, potasyum ve kalsiyum kanallarındadır. Kanalopati adı verilen bu durumlarda, iyon kanallarını kodlayan genlerdeki değişimler kalbin elektriksel şarj ve deşarj sürelerini bozarak tehlikeli ritim dalgalanmalarına yol açabilir.

Dinlenme halindeki EKG kaydında düzeltilmiş QT süresinin 470 ila 480 milisaniye ve üzerinde ölçülmesi, eforla, ani sesle veya heyecanla tetiklenen bayılma nöbetleri doğuştan Uzun QT Sendromunu düşündürür. Kimi zaman bu bayılmalar sara yani epilepsi nöbetleriyle karıştırılarak hastaların uzun süre nörolojik tedaviler almasına neden olabilir. Sağ göğüs derivasyonlarında kendine özgü EKG bulguları veren ve çoğunlukla uyku sırasında ya da ateşli hastalıklarda ritim bozukluğu yaratan Brugada Sendromu ile egzersiz esnasında ortaya çıkan Katekolaminerjik Polimorfik Ventriküler Taşikardi (CPVT) de genetik taramanın standart olarak kullanıldığı diğer elektriksel hastalıklardır.

Kalıtsal ritim bozukluklarında incelenen başlıca sendromlar ve ilişkili genler şunlardır:

• Uzun QT sendromu
• Brugada sendromu
• Katekolaminerjik polimorfik ventriküler taşikardi
• KCNQ1 ve KCNH2 potasyum kanalı genleri
• SCN5A sodyum kanalı geni
• RYR2 ve CASQ2 kalsiyum dengesi genleri

Moleküler inceleme sayesinde hangi iyon kanalında aksama olduğu netleşir. Böylece hastanın hangi tetikleyicilerden uzak durması gerektiği, örneğin yüzme, ani işitsel uyaranlar veya ateşli durumlar gibi özel risk faktörleri ayrıntılı olarak planlanabilir.

Kalp ve Damar Hastalıkları Genetik Risk Taraması Aort Damarı Genişlemelerinde Neden Gereklidir?

Kalpten çıkarak tüm vücuda temiz kan dağıtan ana atardamar olan aortun göğüs boşluğu içindeki bölümünde gelişen balonlaşmaların (anevrizma) ve damar duvarı yırtılmalarının (diseksiyon) yaklaşık beşte birinde tek gen üzerinden geçen kalıtsal bir zemin bulunur. Damar duvarına esneklik ve basınç direnci kazandıran bağ dokusu lifleri genetik olarak zayıf üretildiğinde, kalbin her atımda oluşturduğu normal kan basıncı bile damarın zamanla genişlemesine yol açabilir.

İskelet sistemi bulguları ve göz merceği sorunlarıyla birlikte seyreden Marfan sendromu, damar kıvrımlanmalarıyla dikkat çeken Loeys-Dietz sendromu ve dokuların aşırı kırılgan olduğu vasküler tip Ehlers-Danlos sendromu bu grubun önde gelen örnekleridir. Ayrıca vücutta hiçbir dış fiziksel belirti yaratmadan sadece göğüs aortunda genişlemeye neden olan ailesel tablolar da mevcuttur.

Kalıtsal aort damarı hastalıklarında araştırılan başlıca durumlar ve genetik faktörler şunlardır:

• Marfan sendromu
• Loeys-Dietz sendromu
• Vasküler Ehlers-Danlos sendromu
• Ailesel torasik aort anevrizması
• FBN1 bağ dokusu geni
• TGFBR1 ve TGFBR2 reseptör genleri
• ACTA2 düz kas proteini geni

Aort genişlemeleri yırtılma aşamasına gelene kadar genellikle hiçbir ağrı veya nefes darlığı şikayeti yaratmaz. Genetik tanı konulan hastalarda damar çapı düzenli aralıklarla takip edilir ve yırtılma riski yüksek olan genetik alt tiplerde damar çapı henüz daha düşük sınırdayken koruyucu cerrahi onarım planlanarak hayati tehlikelerin önüne geçilir.

Kalp ve Damar Hastalıkları Genetik Risk Taraması Öncesinde Hangi Kardiyolojik Tetkikler Yapılır?

Genetik test süreci, hastadan doğrudan kan alınmasıyla başlamaz. Öncelikle kardiyoloji uzmanının hastanın klinik tablosunu yani fenotipini ayrıntılı biçimde haritalandırması gerekir. Hangi gen panelinin seçileceğine ve çıkacak sonuçların nasıl yorumlanacağına ancak bu kapsamlı kardiyolojik muayene verileri ışığında karar verilebilir.

İlk adımda en az üç kuşağı içeren detaylı bir aile soyağacı çıkarılır; ailedeki kalp hastalıkları, kalp pili kullananlar, genç yaşta yaşanan bayılmalar veya açıklanamayan kayıplar tek tek not edilir. Ardından kalbin dinlenme ve efor altındaki elektriksel davranışı ile yapısal özellikleri modern görüntüleme yöntemleriyle incelenir. Özellikle ilaçlı kalp MR görüntülemesi (KMR), kalp kası içindeki gözle görülmeyen bağ dokusu artışını ve yara izlerini geç gadolinyum tutulumu (LGE) tekniğiyle saptayarak genetik hastalık şüphesini somutlaştırır.

Moleküler analiz öncesinde hastanın klinik profilini çıkarmak için uygulanan başlıca yöntemler şunlardır:

• En az üç kuşaklı aile soyağacı analizi
• Standart dinlenme elektrokardiyografisi
• Eforlu koşu bandı testi
• Uzun süreli ritim Holter kaydı
• Transtorasik ekokardiyografi
• Geç gadolinyum tutulumlu kardiyak MR

Bu tetkiklerin tamamlanması, hastadaki tablonun edinsel bir damar veya kapak hastalığından mı yoksa kalıtsal bir süreçten mi kaynaklandığını büyük ölçüde ortaya koyar. Klinik bulgular netleştikten sonra en uygun genetik panel seçilerek laboratuvar aşamasına geçilir.

Kalp ve Damar Hastalıkları Genetik Risk Taraması Laboratuvar Süreci ve Sonuçları Nasıl Değerlendirilir?

Kalıtsal kalp hastalıklarının analizinde, geçmişte uygulanan ve genleri tek tek inceleyen zahmetli yöntemlerin yerini Yeni Nesil Dizileme (NGS) teknolojisi almıştır. Bu yöntem sayesinde kalple ilişkili onlarca hatta yüzlerce gen aynı anda, hızlı ve maliyet açısından daha verimli bir şekilde taranabilir. Hastadan alınan küçük bir tüp kan veya tükürük örneğinden DNA ayrıştırılır, hedef bölgeler özel kitlerle çoğaltılır ve gelişmiş dizileme cihazlarında okunarak uluslararası referans insan genomu veri tabanlarıyla karşılaştırılır.

Analiz sonucunda saptanan genetik farklılıklar yani varyantlar, Amerikan Tıbbi Genetik ve Genomik Koleji (ACMG) kılavuzlarına göre beş ayrı kategoride sınıflandırılır. Patojenik varyantlar hastalığa yol açtığı bilimsel olarak kanıtlanmış değişimlerdir. Muhtemel patojenik varyantlar ise klinik ve biyoinformatik veriler ışığında yüzde 90 ve üzerinde bir ihtimalle hastalık yapıcı kabul edilen dizilim farklılıklarıdır. Öte yandan toplumda sık görülen ve hastalıkla ilgisi olmayan değişimler benign veya muhtemel benign olarak raporlanır ve klinik açıdan zararsız kabul edilir.

Uluslararası standartlara göre genetik test raporlarında yer alan beş temel sınıflandırma şunlardır:

• Patojenik varyantlar
• Muhtemel patojenik varyantlar
• Klinik önemi belirsiz varyantlar
• Muhtemel benign varyantlar
• Benign varyantlar

Raporlarda en çok dikkat edilmesi gereken grup, Klinik Önemi Belirsiz Varyantlar yani kısa adıyla VUS kategorisidir. Bu gruptaki değişimler, mevcut bilimsel verilerle hastalık yapıp yapmadığı henüz netleştirilememiş gri alanlardır. Kardiyoloji pratiğinde temel ilke olarak yalnızca patojenik ve muhtemel patojenik sonuçlar ameliyat, cihaz takılması veya ilaç değişikliği gibi kararlara yön verir. VUS saptanan durumlarda hastaya girişimsel bir işlem uygulanmaz ve sağlıklı aile bireylerinde tarama başlatılmaz; ancak gelişen tıp literatürü ışığında bu sonuçlar belirli aralıklarla yeniden gözden geçirilir.

Kalp ve Damar Hastalıkları Genetik Risk Taraması İlaç ve Cihaz Tedavisini Nasıl Şekillendirir?

Patojenik bir genetik değişimin saptanması, tedaviyi genel şablonlardan çıkarıp doğrudan hastanın hücresel ihtiyacına göre uyarlamayı mümkün kılar. Bunun en çarpıcı örneği, ölümcül ritim bozukluklarını önleyen şok cihazlarının (ICD) takılma kararında görülür. Klasik kalp yetmezliği kılavuzlarında, koruyucu amaçla şok cihazı takılması için kalbin kasılma gücünün yani ejeksiyon fraksiyonunun yüzde 35 ve altına düşmüş olması beklenir. Ancak LMNA veya FLNC genlerinde belirli patojenik değişimler taşıyan dilate kardiyomiyopati hastalarında, kalbin kasılma gücü yüzde 35 seviyesinin üzerindeyken bile ciddi ritim bozuklukları gelişebilir. Bu nedenle bu özel genetik yapıya sahip hastalarda bayılma, MR görüntüsünde yara dokusu veya kısa süreli ritim atakları gibi ek risk işaretleri varsa, kasılma gücünün düşmesi beklenmeden erken dönemde koruyucu ICD takılması tercih edilir. Benzer şekilde hipertrofik kardiyomiyopatide kas kalınlığının 30 milimetreyi bulması veya MR incelemesinde yara dokusunun yüzde 15 oranını aşması gibi veriler genetik sonuçla birleştirilerek cihaz kararı verilir.

İlaç seçiminde de genetik alt tip doğrudan belirleyicidir. Örneğin Uzun QT sendromunun potasyum kanallarını etkileyen LQT1 ve LQT2 tiplerinde propranolol veya nadolol gibi seçici olmayan beta-bloker ilaçlar temel tedaviyi oluştururken, sodyum kanallarını etkileyen LQT3 tipinde tedaviye meksiletin etken maddeli sodyum kanal blokörü eklenir. Egzersizle tetiklenen CPVT tablosunda ise hücre içi kalsiyum kaçağını baskılamak için beta-blokerlerin yanına flekainid dahil edilir.

Genetik sonuçlara göre kişiselleştirilen başlıca medikal ve girişimsel tedavi yaklaşımları şunlardır:

• Erken dönem koruyucu şok cihazı implantasyonu
• Seçici olmayan beta-bloker ilaç tedavisi
• Meksiletin ve flekainid gibi hedefe yönelik antiaritmikler
• Yüksek yoğunluklu statin ve ezetimib kombinasyonu
• PCSK9 inhibitörü enjeksiyon tedavileri
• Aort koruyucu tansiyon ilaçları ve planlı cerrahi

Ailesel kolesterol yüksekliğinde güçlü statinler ve ezetimib ile hedef değerlere ulaşılamadığında, karaciğerdeki kolesterol alıcılarının yıkımını önleyen PCSK9 inhibitörleri (evolokumab veya alirokumab) tedaviye eklenir. FBN1 değişimi saptanan Marfan sendromlu bireylerde ise damar duvarındaki gerilimi azaltan ilaçlar başlanır ve aort kökü çapı 45 ila 50 milimetre sınırlarına yaklaştığında yırtılma beklenmeden koruyucu damar cerrahisi organize edilir.

Kalp ve Damar Hastalıkları Genetik Risk Taraması ile Aile Bireyleri Nasıl Korunur?

Kardiyogenetik yaklaşımın koruyucu hekimlik adına sunduğu en değerli katkı, tanı alan ilk hastadan yola çıkarak risk altındaki akrabaların basamaklı olarak taranmasıdır. İndeks hastada hastalık yapıcı bir genetik değişim doğrulandığında kaskad tarama adı verilen aile taraması başlatılır. Bu süreçte akrabalara yeniden geniş ve maliyetli gen panelleri yapılmasına gerek kalmaz; yalnızca ilk hastada saptanan o tekil genetik nokta Sanger dizileme veya hedefe yönelik PCR yöntemiyle hızlıca kontrol edilir.

Tarama ilk olarak anne, baba, kardeşler ve çocuklardan oluşan birinci derece akrabalardan başlar. Test sonucu pozitif çıkan her yeni bireyin ardından, o kişinin kendi birinci derece akrabalarına doğru halka genişletilir. Sarkomer genlerine bağlı kalp kası kalınlaşması gibi bazı durumlar yaşa bağlı değişkenlik gösterir ve genellikle ergenlikten önce bulgu vermez. Bu nedenle şikayeti olmayan aile bireylerinde EKG ve ekokardiyografi kontrollerine 12 yaş civarında başlanır, 18 ila 21 yaşlarına kadar 1 ila 3 yılda bir, yetişkinlikte ise 5 yılda bir devam edilir. Ailesel kolesterol yüksekliğinde ise damar etkilenimi erken yaşta başladığından çocukların kolesterol ölçümleri okul öncesi dönemde planlanır.

Kaskad aile taraması sürecinde izlenen temel klinik adımlar şunlardır:

• İndeks hastada patojenik varyantın doğrulanması
• Birinci derece akrabaların bilgilendirilmesi
• Hedefe yönelik tek varyant genetik analizi
• Yaşa uygun periyodik EKG ve ekokardiyografi takibi
• Gen pozitif bireylerin düzenli klinik izlemi
• Evlilik ve gebelik öncesi genetik danışmanlık

Tarama sırasında sıklıkla genetik değişimi taşıdığı halde kalp muayenesi, EKG ve MR bulguları tamamen normal olan yani “gen pozitif – fenotip negatif” bireylerle karşılaşılır. Bu kişilerde yakın dönemde ani bir kalp olayı gelişme ihtimali oldukça düşüktür; bu yüzden gereksiz fiziksel aktivite kısıtlamalarından veya erken girişimsel işlemlerden kaçınılır. Ancak bu bireylerin genetik değişimi çocuklarına aktarma ihtimali yüzde 50 olduğundan, aile planlaması kapsamında danışmanlık almaları ve ilerleyen yıllarda hastalık bulgularının ortaya çıkma ihtimaline karşı düzenli kardiyoloji kontrollerinde kalmaları önerilir.

Kalp ve Damar Hastalıkları Genetik Risk Taraması Genç Yaşta Ani Kayıplarda Nasıl Kullanılır?

Kırk yaşın altındaki bireylerde meydana gelen açıklanamayan ani kayıpların yaklaşık üçte birinde, yapılan standart otopsi incelemelerinde kalp yapısal olarak normal bulunur. Ani aritmojenik ölüm sendromu (SADS) olarak tanımlanan bu üzücü tabloların arkasında çoğunlukla gözle görülmeyen kalıtsal iyon kanalı bozuklukları veya erken evre kalp kası hastalıkları yer alır.

Böyle durumlarda kayıp sırasında veya hemen sonrasında alınan biyolojik örneklerden DNA ayrıştırılarak geniş kapsamlı yeni nesil dizileme panellerinin çalışılmasına moleküler otopsi adı verilir. Klasik incelemelerin cevapsız kaldığı noktalarda moleküler otopsi, kaybın ardındaki gizli ritim veya kas hastalığını aydınlatabilen kritik bir tıbbi yaklaşımdır.

Moleküler otopsi ve sonrasındaki aile koruma sürecinde başvurulan başlıca unsurlar şunlardır:

• EDTA tüpünde alınan kan örnekleri
• Taze kalp kası veya dalak dokusu örnekleri
• Geniş kapsamlı yeni nesil dizileme panelleri
• Geride kalan birinci derece akrabaların taranması
• Multidisipliner kardiyoloji ve tıbbi genetik konseyi

Yapılan moleküler incelemede patojenik bir iyon kanalı veya sarkomer gen değişiminin saptanması, geride kalan aile üyeleri için hayati bir erken uyarı niteliği taşır. Aynı genetik özelliği taşıdığı belirlenen ancak henüz hiçbir şikayeti olmayan kardeş, çocuk veya ebeveynler koruyucu ilaç tedavileri ya da şok cihazı uygulamalarıyla güvence altına alınabilir. Genetik test sonuçlarının doğru yorumlanması, belirsiz varyantların kafa karışıklığı yaratmasının önlenmesi ve aile bireylerinin sağlıklı bir şekilde izlenmesi için tüm bu sürecin deneyimli kardiyoloji ve tıbbi genetik uzmanlarının iş birliğiyle yürütülmesi büyük önem taşır.

Prof Dr Tuna Katırcıbaşı

Prof. Dr. Tuna Katırcıbaşı, 27 yılı aşkın süredir kalp ve damar hastalıklarının tanı ve tedavisinde uzmanlaşmış bir kardiyoloji profesörüdür. Özellikle koroner arter hastalığı, stent tedavileri, hipertansiyon ve kalp yetersizliği alanlarında kapsamlı klinik ve akademik deneyime sahiptir.

Kardiyoloji kariyerine 1999 yılında Mersin Üniversitesi Tıp Fakültesi’nde araştırma görevlisi olarak başlayan Prof. Dr. Katırcıbaşı, 2009 yılında doçentlik, 2019 yılında ise profesörlük unvanını almıştır. Başkent Üniversitesi, Özel Ortadoğu Hastanesi ve Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi’nde öğretim üyesi olarak görev yapmıştır. Halen Adana Medline Hastanesi Kardiyoloji Kliniği’nde görevine devam etmektedir.

Prof. Dr. Katırcıbaşı, ameliyatsız damar açma uygulamaları, şah damarı ve periferik damar tıkanıklıklarının girişimsel tedavisi, kalp yetersizliği yönetimi ve ileri ekokardiyografi alanlarında öne çıkmaktadır. 60’tan fazla ulusal ve uluslararası bilimsel yayınıyla literatüre katkı sağlamış; Avrupa Kardiyoloji Derneği ve Amerikan Kardiyoloji Koleji gibi saygın platformlarda bildiriler sunmuştur.