Kalp ve Damar Sağlığı İçin Hangi Kan Tahlilleri Yapılır?

Kalp ve damar sağlığı için total kolesterol, LDL, HDL, trigliserit, hs-CRP, Apolipoprotein B, Lipoprotein(a), HbA1c ve NT-proBNP kan tahlilleri yapılır. Bu testler dolaşım sistemindeki yapısal bozulmaları erkenden tespit eder.

Kan dolaşımındaki bu değişimler, kalp kasının ne kadar yorulduğunu ve damarların esnekliğini kaybedip kaybetmediğini net biçimde ortaya koyar. Hastalıklar fiziki bir şikayete dönüşmeden çok daha önce, hücresel seviyedeki sessiz alarm durumları biyokimyasal analizler sayesinde yakalanır.

Düzenli laboratuvar taramaları, kalbe binen yükü hafifletmek adına kişiselleştirilmiş ve güvenilir bir koruyucu yol haritası sunar. Sadece mevcut hasarı ölçmekle kalmayan bu değerlendirmeler, kardiyovasküler riskleri önceden öngörerek hayat kurtaran erken önlemler alınmasını kolaylaştırır.

Sağlıklı bir dolaşım sistemi için kardiyak ritminizi yıllarca korumak, bedenin verdiği biyokimyasal sinyalleri doğru okumakla mümkündür.

Kalp ve damar sağlığını korumak için bakılan temel lipid kan tahlilleri nelerdir?

Ateroskleroz, yani hepimizin bildiği adıyla damar sertliği, organlarımızı besleyen damarların iç yüzeyinde zamanla yağ tabakalarının birikmesiyle ilerleyen, oldukça sinsi bir süreçtir. Bu sürecin en temel hazırlayıcısı, dolaşım sistemimizde bulunan ve damar duvarına sızma eğilimindeki yağ partikülleridir. Bu partiküller, damarın en içteki koruyucu tabakasını aşarak içeri yerleşmeye başlar. Vücut bu durumu bir tehdit olarak algılar ve o bölgede sessiz bir iltihaplanma süreci başlar. Bu ilerleyişin tespit edilmesinde ilk başvurulan yöntem standart lipid panelidir.

Değerlendirmeye alınan başlıca lipid parametreleri şunlardır:

• Total kolesterol
• Düşük yoğunluklu lipoprotein
• Yüksek yoğunluklu lipoprotein
• Trigliserit

Düşük yoğunluklu lipoprotein, yani halk arasındaki adıyla kötü kolesterol, damar duvarında birikerek zamanla darlıklara yol açan asıl maddedir. Yüksek yoğunluklu lipoprotein olan iyi kolesterol ise tam tersi bir görev üstlenerek damar duvarındaki fazla kolesterolü toplayıp karaciğere geri taşımaya, yani bir tür hücresel temizlik yapmaya çalışır. Trigliserit ise vücudumuzun anlık enerji olarak kullanmadığı fazla kalorileri depolama biçimidir. Kanda trigliserit düzeyinin yüksek olması, çoğu zaman karaciğer yağlanması, bel çevresinde kalınlaşma ve insülin direnci ile yakından bağlantılıdır. Açlık kanında bu değerin belli bir sınırın üzerinde olması, damar sertliğini hızlandırabilen tehlikeli bir metabolik zemin olduğuna işaret edebilir.

Kötü kolesterol kan tahlili hedefleri hastanın risk durumuna göre nasıl şekillenir?

Kan tahlillerinde kolesterol değerleri incelenirken, herkes için geçerli tek ve sabit bir normal değerden bahsetmek pek mümkün değildir. Kişinin kalp krizi geçirme potansiyeli, mevcut hastalıkları ve aile öyküsü, ulaşılması planlanan kolesterol seviyelerini tamamen değiştirir. Sağlık otoriteleri, kişileri taşıdıkları risklere göre gruplara ayırarak kötü kolesterol hedeflerini buna göre belirler.

Klinik pratikte hastalar için belirlenen temel risk grupları şunlardır:

• Çok yüksek risk grubu
• Yüksek risk grubu
• Orta risk grubu
• Düşük risk grubu

Çok yüksek risk grubu, daha önce bir kalp krizi atlatmış, damarlarına stent işlemi uygulanmış, bypass cerrahisi geçirmiş veya organ hasarı yaratmış diyabeti bulunan kişileri tanımlar. Bu gruptaki bireylerin damar yapısı genellikle halihazırda yıpranmış durumdadır. Bu nedenle kötü kolesterol düzeyinin olabildiğince düşük seviyelere indirilmesi ve aynı zamanda tedaviye başlamadan önceki başlangıç değerine göre yarı yarıya azaltılması hedeflenir. Bu düşüş, damar içindeki plakların dengede kalabilmesi için büyük önem taşır. Yüksek risk grubu ise henüz bir damar tıkanıklığı yaşamamış olsa da ailesel kolesterol yüksekliği gibi belirgin bir risk faktörü taşıyan kişilerden oluşur. Orta risk grubu, kalp damar hastalığı ihtimali daha ılımlı seyreden bireylerdir ve bu kişilerde kötü kolesterolün makul bir sınırın altında tutulması genel kalp sağlığını desteklemek için genellikle yeterli görülür. Düşük risk grubu ise genç, sigara kullanmayan, tansiyon veya diyabet problemi olmayan, belirgin bir genetik yük taşımayan sağlıklı bireyleri kapsar.

Standart kolesterol kan tahlili sonuçları yetersiz kaldığında hangi ileri testler istenir?

Kilo problemi yaşayanlarda, şeker hastalarında veya trigliserit seviyesi normalin çok üzerinde olan bireylerde, standart kolesterol ölçümleri her zaman tablonun tamamını yansıtmayabilir. Bu gibi durumlarda, kandaki kötü kolesterol partiküllerinin yapısı ve davranışı değişmeye başlar. Partiküllerin içindeki kolesterol miktarı azalırken sayıları inanılmaz ölçüde artar ve boyutları küçülür. Küçük ve yoğun yapılı olan bu partiküller, damar duvarından çok daha kolay içeri sızarak tahribat sürecini besler. Hasta standart testlerde normal sonuçlar görse de aslında damarını tehdit eden sayısız küçük partikül dolaşımda olabilir.

Bu yanıltıcı durumu ortadan kaldırmak için başvurulan ileri testler şunlardır:

• Non-HDL kolesterol
• Apolipoprotein B

Non-HDL kolesterol, kanda ölçülen total kolesterol değerinden iyi kolesterolün çıkarılmasıyla hesaplanır. Geriye kalan bu rakam, kanda bulunan ve damar sertliği yapma potansiyeli olan tüm kötü huylu yağların toplam yükünü bize gösterir. Apolipoprotein B ise çok daha detaylı bir ölçümdür. Damar duvarına sızma yeteneğine sahip olan her bir kötü huylu kolesterol partikülünün yüzeyinde yalnızca bir adet Apolipoprotein B molekülü bulunur. Yani kanda bu proteini ölçmek, kolesterolün kütlesini değil doğrudan damarı tehdit eden o tehlikeli partiküllerin tek tek sayısını bulmak anlamına gelir. Damar duvarına yönelik stresi öngörme konusunda standart testlerden çok daha fazla ipucu sunar.

Genetik kalp hastalığı yatkınlığını gösteren özel kan tahlilleri hangileridir?

Kalp ve damar hastalıklarının bir kısmı, kişinin yaşam tarzından, beslenmesinden veya spor alışkanlıklarından büyük ölçüde bağımsız olarak genetik kodlarla nesilden nesile aktarılabilir. Bunun en net kanıtlarından biri kanda ölçülebilen Lipoprotein(a) düzeyidir. Bu madde, yapısal olarak kötü kolesterole benzeyen ancak ona fazladan özel bir proteinin eklenmesiyle oluşan genetik kaynaklı bir moleküldür.

Bu molekülün yapısı, kan pıhtılarını doğal yollarla çözen sistemin elemanlarına çok benzediği için vücudun pıhtılaşma dengesini şaşırtır. Bir yandan damar duvarına sızıp kolesterol birikimine ve zamanla şiddetli kireçlenmeye yol açarken, diğer yandan vücudun pıhtı çözme mekanizmasını yavaşlatarak damarların aniden tıkanmasına uygun bir ortam yaratabilir. Lipoprotein(a) düzeyleri diyetle veya standart kolesterol ilaçlarıyla çok fazla değişmez. Kişinin genetiği ne kodlamışsa, kan değeri de yaşam boyu genellikle o seviyelerde devam eder. Bu nedenle yetişkin bireylerin hayatlarında en azından bir defa bu değere baktırması oldukça faydalıdır. Kan değerinin referans sınırların üzerinde çıkması, kişinin ailesinde erken yaşta kalp krizleri ve özellikle kalp kapakçıklarında kireçlenmeye bağlı sorunlar yaşama potansiyeli taşıdığını gösterebilir. Bu sonucu bilen bir birey, diğer değiştirilebilir risk faktörlerini çok daha sıkı kontrol altında tutarak bu genetik dezavantajı yönetme şansı yakalar.

Kan şekeri dengesizliklerinin damarlara etkisini izlemek için hangi kan tahlilleri kullanılır?

Kalp ve damar sistemimiz, vücudumuzun genel enerji dengesinden ve metabolizmasından ayrı değerlendirilemez. Kanda şeker oranının sürekli yüksek seyretmesi ve vücudun bu şekeri hücre içine almak için kullandığı insülin hormonuna karşı duyarsızlaşması, damarların iç yüzeyini adeta zımparalayarak yaygın bir harabiyete zemin hazırlar. Yüksek kan şekeri, damar içinde serbest radikallerin üretilmesini tetikleyerek hem göz ve böbreklerdeki kılcal damarlarda hem de kalbi besleyen ana damarlarda tahribat yaratabilir.

Metabolik durumu değerlendirmek için sıklıkla istenen parametreler şunlardır:

• Açlık kan şekeri
• Glikozillenmiş hemoglobin
• Açlık insülin düzeyi

Metabolizmanın anlık durumunu değerlendirmek için uygun bir açlık süresinin ardından açlık kan şekeri ölçülür. Ancak sadece o anki şekere bakmak, büyük resmi görmek için genellikle yetersiz kalır. Kan hücrelerinin içinde bulunan hemoglobin proteininin son iki ila üç ay boyunca ne kadar şekere maruz kaldığını gösteren glikozillenmiş hemoglobin (HbA1c) testi, şeker metabolizmasının uzun vadeli hafızası gibidir. Gizli şeker veya aşikar diyabet tanısı koymada çok güçlü bir araçtır. Diyabetik bireylerde, damarların daha fazla zarar görmesini yavaşlatmak amacıyla bu değerin belirli bir hedefin altında tutulması hedeflenir. Ayrıca metabolik bozulmayı en erken evrede, henüz hastalığa dönüşmeden yakalayabilmek için açlık insülin düzeyi de incelenerek hücresel düzeydeki direnç takip edilir.

Böbrek fonksiyonlarını değerlendiren kan tahlilleri kalp sağlığını neden derinden etkiler?

Kalp ve böbrekler, vücuttaki kan akışını, tansiyon dengesini ve sıvı hacmini korumak için günün her saniyesi iletişim halinde olan iki organdır. Böbrek fonksiyonlarında meydana gelen yavaşlamalar, vücuttaki fazla sıvının ve atık maddelerin yeterince uzaklaştırılamamasına, bunun sonucunda da kan basıncının yükselmesine ve damarların esnekliğini kaybetmesine yol açabilir. Bu tablo kalbin kanı pompalarken karşılaştığı direnci artırarak kalp kasının zamanla yorulmasına ve yapısal olarak yıpranmasına ortam hazırlar.

Kanda ölçülen kreatinin seviyesi ve bu seviye üzerinden hastanın yaşına göre hesaplanan süzme hızı değeri, böbreklerin mevcut kapasitesi hakkında net bilgiler verir. Bu süzme hızının belli bir sınırın altına düşmesi, sadece böbreklerin zorlandığını değil aynı zamanda kişinin kalp krizi geçirme ihtimalini artıran bağımsız ve çok güçlü bir sinyali temsil eder. Ayrıca idrar tahlillerinde albümin kaçağı olup olmadığına bakmak da önemlidir. Eğer idrarda protein kaçağı saptanırsa, bu durum böbrekteki filtrelerin zorlandığının yanı sıra vücuttaki tüm damarların iç yüzeyinin koruyucu kalkanını yitirip hasar görmeye başladığını gösteren erken bir uyarı niteliği taşır. Bunlara ek olarak kanda ölçülen potasyum gibi elektrolitler de kalbin ritim düzeni ve hekimlerin önereceği ilaçların güvenli doz ayarlanması için çok kritik veriler sunar.

Karaciğer enzimleri ve kan sayımı kan tahlilleri kalp muayenelerinde neden istenir?

Detaylı bir değerlendirme sürecinde sadece doğrudan kalbe ait olan belirteçler değil karaciğer enzimleri ve tam kan sayımı parametreleri de büyük önem taşır. Karaciğer enzimlerinin normalden yüksek olması, genellikle karaciğerde yağlanma olduğuna işaret edebilir. Bu durum metabolik sendromun ve artmış damar sertliği riskinin çok önemli bir göstergesi kabul edilir. Ayrıca yüksek kolesterolü dengelemek amacıyla reçete edilen bazı ilaçlar karaciğer üzerinden işlem gördüğü için, bu ilaçların vücutta uyum içinde çalışıp çalışmadığını izlemek adına testlerin belirli aralıklarla yapılması gerekir.

Tam kan sayımı ve demir metabolizması içinde incelenen temel parametreler şunlardır:

• Hemoglobin
• Hematokrit
• Ferritin
• Transferrin satürasyonu

Kırmızı kan hücrelerinde oksijen taşıyan hemoglobinin düşük olması, yani kansızlık tablosu, kalbin dokulara yeterli oksijeni ulaştırabilmek için normalden çok daha hızlı ve güçlü pompalamak zorunda kalması anlamına gelir. Sürekli yüksek devirde çalışan bir motor gibi, bu ekstra çaba kalbi uzun vadede fazlasıyla yorabilir. Özellikle kalp kasında zayıflama olan bireylerde kansızlık veya demir depolarının boşalması, hücrelerin enerji üretme kapasitesini derinden etkileyebilir. Bu nedenle kalp sağlığını desteklemek için demir eksikliğinin zamanında tespit edilip dengelenmesi oldukça değerlidir.

Damar içindeki iltihaplanmayı ve pıhtılaşma riskini hangi kan tahlilleri gösterir?

Damar tıkanıklığı süreci sadece basit bir kolesterol birikimiyle açıklanamaz; bu sürece eşlik eden sessiz ve kronik bir hücresel iltihaplanma da söz konusudur. Damar duvarına yerleşen kolesterolü ortadan kaldırmak isteyen bağışıklık sistemi hücreleri, o bölgeye akın ederek yıkıcı bazı maddeler salgılayabilirler. Bu reaksiyonlar, damar içindeki yağ plağının üzerini örten ve onu sabitleyen koruyucu zarın incelmesine zemin hazırlayabilir. Bu zar bütünlüğünü kaybettiğinde ise kanda hızla bir pıhtı oluşur ve damarın tamamen tıkanmasına sebep olabilir.

Bu gizli ve düşük dereceli iltihaplanmayı ölçmek için yüksek duyarlıklı C-Reaktif Protein (hs-CRP) adı verilen teste başvurulur. Standart enfeksiyon testlerinin aksine bu ölçüm, damar içindeki mikroskobik düzeydeki stresi tespit edebilecek hassasiyettedir. Bir bireyin kolesterol değerleri yaşam tarzı değişiklikleriyle istenen seviyeye gelmiş olsa bile, hs-CRP değeri inatla yüksek kalmaya devam ediyorsa, damarlardaki hücresel stresin devam ettiği düşünülebilir. Damarlara zarar veren bir diğer metabolik artık ise homosisteindir. Kanda fazla birikmesi, damar iç yüzeyine hasar vererek pıhtı oluşumuna eğilimi artırabilir. Acil durumlarda nefes darlığı ile başvuran hastalarda akciğer embolisi gibi pıhtı kaynaklı sorunları dışlamak amacıyla da D-Dimer gibi farklı pıhtılaşma belirteçlerinden yararlanılır.

Kalp krizi veya kalp kası hasarı şüphesinde hangi acil kan tahlilleri incelenir?

Hücresel düzeydeki kalp hasarını gösteren belirteçler, rutin sağlık taramalarından çok, kişinin ani başlayan şiddetli göğüs ağrısı, nefes darlığı veya soğuk terleme gibi şikayetlerle acil servise başvurduğu anlarda önem kazanır. Kalp kası hücreleri yeterince kanlanamadığında veya hasar görmeye başladığında, normalde içlerinde barındırdıkları bazı yapısal proteinleri hızla dolaşıma bırakırlar. Bu proteinleri kanda tespit etmek, kalpte ne boyutta bir stres olduğunu anlamanın güvenilir yollarından biridir.

Acil durumlarda bakılan kalp hasarı belirteçleri şunlardır:

• Yüksek duyarlıklı troponin I
• Yüksek duyarlıklı troponin T
• Kreatin kinaz miyokard bandı
• Miyoglobin

Yüksek duyarlıklı troponin testleri, kalp kası hücrelerindeki tahribatın laboratuvardaki en hassas yansımalarıdır. Kalp dışındaki kaslarda bulunmadıkları için doğrudan kalpteki bir soruna işaret ederler. Aktif bir kalp krizinin erken teşhisinde tüm dünyada temel referans olarak kabul edilirler. Acil serviste belirli aralıklarla yapılan ölçümlerde bu değerlerin hızla yükselip ardından yavaşça düşme eğilimi göstermesi, hastanın o an aktif bir kalp hasarı yaşamakta olduğunu gösteren çok güçlü bir bulgudur. Kreatin kinaz enzimi ise troponine kıyasla kan dolaşımından daha çabuk temizlenir. Bu kısa ömürlü özelliği sayesinde, yakın zamanda kalp spazmı veya krizi atlatmış bir kişinin ilerleyen günlerde yeni bir atak geçirip geçirmediğini anlamak için sıklıkla tercih edilir.

Kalp yetersizliği teşhisinde hangi özel natriüretik peptid kan tahlilleri yol gösterir?

Kalp kası normalden fazla bir hacimle veya yüksek basınçla karşılaştığında, duvarlarındaki fiziksel gerilimi azaltmak ve vücuttan fazla sıvının atılmasını sağlamak için kendini korumaya yönelik bir savunma mekanizması geliştirir. Kalp hücreleri bu gerilimi hissettikçe dolaşıma özel bir madde salgılar. Bu madde kanda iki ayrı parçaya bölünür. Biri böbreklere giderek idrarla sıvı atılmasını tetikleyen aktif bölümdür, diğeri ise vücutta biyolojik bir görevi olmayan ancak laboratuvar testlerinde kolayca tespit edilebilen pasif bir parçadır. Bu belirteçler, kalp yetersizliği şüphesinin değerlendirilmesinde büyük rol oynar.

Kalp yetersizliği tespitinde kullanılan temel belirteçler şunlardır:

• BNP
• NT-proBNP

Eğer bir kişi ilerleyici bir nefes darlığı şikayeti ile sağlık kuruluşuna başvurursa ve kanında ölçülen NT-proBNP değeri belirli bir sınırın çok altındaysa, bu durum nefes darlığının kalpten ziyade akciğer gibi farklı sistemlerden kaynaklandığı yönünde güçlü bir kanıt sunar. Bu testlerin yorumlanmasında dikkat edilmesi gereken özel durumlar da vardır. Günümüzde kalp yetersizliği tedavisinde kullanılan bazı modern ilaçlar, aktif enzimin kanda daha uzun süre kalmasını sağlar. Bu ilacı kullanan bir kişinin tahlillerine bakıldığında BNP düzeyi yanıltıcı biçimde çok yüksek görünebilir. Bu nedenle hekimler, bu ilaçların etki mekanizmasından bağımsız olan NT-proBNP değerlerini izlemeyi daha güvenilir bulurlar.

Laboratuvar sonuçlarına göre kardiyolojik kan tahlili süreci nasıl ilerler ve hastaya ne katar?

Bir hekim tahlil sonuçlarını asla hastanın şikayetlerinden veya muayene bulgularından tamamen izole edilmiş kesin bir karar aracı olarak görmez. Tahlil sonuçları, bizi hastanın genel dolaşım sistemini daha iyi kavrayabilmemiz için doğru görüntüleme ve fizyolojik test yöntemlerine yönlendiren çok değerli bir rehber işlevi görür. Kan değerlerinde ciddi dengesizlikler görülen bir kişide, sessizce geçirilmiş olayların izleri farklı cihazlarda aranabilir.

Laboratuvar bulgularına göre planlanabilecek ileri inceleme yöntemleri şunlardır:

• Elektrokardiyografi
• Ekokardiyografi
• Efor testi
• Koroner kalsiyum skoru
• Koroner anjiyografi

Örneğin kalp enzimlerinde yükselme saptanan, tansiyonu dalgalı seyreden veya genetik riski yüksek çıkan bir bireyde, ultrason dalgalarıyla kalbin yapısı, kasılma gücü ve kapakçıkların anatomisi ekokardiyografi ile detaylıca incelenir. Kolesterol değerleri tehlike sınırında olan ve yürüdüğünde göğüs ağrısı hisseden kişiler efor testlerine yönlendirilebilir veya damarlarındaki kireçlenme yükünü görmek için tomografi cihazlarından yararlanılabilir. Gerekli durumlarda ise anjiyografi işlemi ile kalbi besleyen damarların içi doğrudan görüntülenerek darlıklar yerinde tespit edilir.

Güvenilir sonuçlar için kardiyolojik kan tahlilleri öncesinde nelere dikkat edilmelidir?

Bu süreçte alınan tıbbi değerlendirmelerin en sağlıklı şekilde yapılabilmesi, tahlil için kan vermeden önce dikkat edilecek bazı basit ancak kritik kurallara uyulmasıyla mümkündür. Laboratuvar sonuçlarında günlük beslenmeden kaynaklanan yanıltıcı değişimlerin önlenmesi için özellikle trigliserit ve açlık şekeri düzeylerinin ölçümünde sekiz ila on iki saatlik bir açlık süresinin tamamlanmış olması beklenir. Bu zaman zarfında vücudun su ihtiyacını karşılamak serbesttir. Ayrıca test gününden önce bedeni normalin üzerinde zorlayacak ağır egzersizlerden ve aşırı yağlı, alışılmışın dışındaki büyük porsiyonlu öğünlerden kaçınılması, vücudun olağan çalışma düzenini yansıtması açısından çok faydalıdır.

Genetik faktörleri yansıtan testler veya üç aylık şeker ortalaması gibi parametreler kişinin günlük diyetinden saatlik olarak etkilenmese bile, hekimler genellikle kişinin tüm değerlerini genel bir panel halinde birbiriyle eş zamanlı kıyaslayarak incelemek isterler. Bu sebeple genel uygulama olarak kan verme işleminin sabah aç karnına yapılması istenir. Sonuç olarak tahliller sağlıklı bir yaşam için çok önemli yol göstericilerdir. Bu testlerin anlam kazanması, klinik muayene bulguları ve kalbin anatomik değerlendirmeleriyle bir bütün olarak ele alındıklarında gerçekleşir. Böylece kişinin gelecekteki damar sağlığını desteklemeye yönelik, yaşam kalitesini koruyacak adımlar zamanında ve güvenle atılabilir.

Prof Dr Tuna Katırcıbaşı

Prof. Dr. Tuna Katırcıbaşı, 27 yılı aşkın süredir kalp ve damar hastalıklarının tanı ve tedavisinde uzmanlaşmış bir kardiyoloji profesörüdür. Özellikle koroner arter hastalığı, stent tedavileri, hipertansiyon ve kalp yetersizliği alanlarında kapsamlı klinik ve akademik deneyime sahiptir.

Kardiyoloji kariyerine 1999 yılında Mersin Üniversitesi Tıp Fakültesi’nde araştırma görevlisi olarak başlayan Prof. Dr. Katırcıbaşı, 2009 yılında doçentlik, 2019 yılında ise profesörlük unvanını almıştır. Başkent Üniversitesi, Özel Ortadoğu Hastanesi ve Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi’nde öğretim üyesi olarak görev yapmıştır. Halen Adana Medline Hastanesi Kardiyoloji Kliniği’nde görevine devam etmektedir.

Prof. Dr. Katırcıbaşı, ameliyatsız damar açma uygulamaları, şah damarı ve periferik damar tıkanıklıklarının girişimsel tedavisi, kalp yetersizliği yönetimi ve ileri ekokardiyografi alanlarında öne çıkmaktadır. 60’tan fazla ulusal ve uluslararası bilimsel yayınıyla literatüre katkı sağlamış; Avrupa Kardiyoloji Derneği ve Amerikan Kardiyoloji Koleji gibi saygın platformlarda bildiriler sunmuştur.