Strese bağlı tansiyon, vücudun algıladığı tehditlere karşı adrenalin ve kortizol salgılayarak damarları büzmesi ve kalp atışını hızlandırmasıyla ortaya çıkan somut bir fizyolojik süreçtir. Bu durumu kontrol altına almak ve tansiyonu düşürmek için öncelikle sempatik sinir sistemini sakinleştiren derin nefes egzersizleri, düzenli aerobik aktivite ve tuz kısıtlaması gibi yaşam tarzı değişiklikleri uygulanmalıdır. Kesin tanı ise anlık stresin yarattığı yanıltıcı değerleri elemek adına, gün boyu ve uyku sırasındaki basınç değişimlerini kaydeden 24 saatlik Tansiyon Holter tetkiki ile konulur. İnatçı vakalarda, kalp yükünü hafifleten medikal tedaviler ve stres yönetimi teknikleri bir arada kullanılarak damar sağlığı korunur.
Stres Vücudumuzda Tansiyonu Nasıl Yükseltir?
Stres dediğimiz kavramı sadece “can sıkıntısı” olarak görmek, kardiyovasküler sistem üzerindeki devasa etkisini hafife almak olur. Vücudumuz, binlerce yıllık evrimsel süreçte tehlikelere karşı “savaş ya da kaç” tepkisi verecek şekilde programlanmıştır. Bir tehdit algıladığınızda veya yoğun strese maruz kaldığınızda, beyninizdeki komuta merkezi otonom sinir sisteminin “sempatik” kanadını devreye sokar. Bu vücudun gaz pedalına sonuna kadar basmak gibidir:
Bu sistem aktive olduğunda böbrek üstü bezlerinden kana inanılmaz bir hızla adrenalin ve noradrenalin gibi stres hormonları pompalanır. Bu kimyasal kokteyl kana karıştığında kalbe şu emri verir: “Daha hızlı at ve daha güçlü kasıl!” Kalp bu emre uyarak dakikadaki atım sayısını artırır. Aynı anda, vücut kanı hayati organlara (kalp, beyin ve kaslar) göndermek için diğer damarları büzer. İşte kalbin artan pompalama gücü ve damarların daralması, fizik kuralı gereği kan basıncını, yani tansiyonu aniden fırlatır.
Eğer bu stres anlık ise (örneğin trafikte ani bir fren yapma durumu), tehlike geçtiğinde sistem sakinleşir. Ancak kronik stres yaşayanlarda, yani sürekli geçim kaygısı, iş stresi veya ailevi sorunlarla boğuşanlarda bu “alarm” düğmesi asla kapanmaz. Gaz pedalı takılı kalmış bir araba gibi, motor sürekli yüksek devirde çalışır. Zamanla bu tabloya “kortizol” hormonu da eşlik eder. Kortizol, vücutta su ve tuz tutulumunu artırarak kan hacmini yükseltir. Damarların içinde dolaşan sıvı miktarı artınca, basınç da kalıcı olarak yükselmeye başlar. Yani stres, önce geçici dalgalanmalarla başlar, önlem alınmazsa damar yapısını bozarak kalıcı hipertansiyona dönüşür.
Strese Bağlı Tansiyon Belirtileri Nelerdir?
Stres kaynaklı tansiyon yüksekliği yaşayan kişiler, genellikle vücutlarını çok iyi dinleyen ancak hissettikleri belirtileri bazen sadece yorgunluğa veya anksiyeteye bağlayan bireylerdir. Oysa vücut, basıncın arttığını bize çok net sinyallerle anlatmaya çalışır. Klasik hipertansiyon bazen “sessiz” ilerlese de işin içine adrenalin ve sempatik sistem girdiğinde tablo biraz daha gürültülü olur.
Bu hastalarda en sık rastlanan şikayetler şunlardır:
- Şiddetli ve zonklayıcı baş ağrısı
- Enseden başlayan gerginlik hissi
- Kulaklarda uğultu veya çınlama
- Göğüs kafesinde kuş çırpınması hissi (çarpıntı)
- Nefes darlığı
- Sebepsiz yere sıcak basması
- Yüzde kızarma
- Ellerde titreme
- Konsantrasyon güçlüğü
- Gece uykuya dalmakta zorluk
- Sabah yorgun uyanma
- Sürekli tetikte olma hali
Bu belirtilerin birkaçı bir araya geldiğinde, sorun sadece psikolojik bir gerginlik değil bu gerginliğin damar yatağında yarattığı basınç travması olabilir. Özellikle stresli bir olayın hemen ardından gelen zonklayıcı baş ağrısı, tansiyonun o an pik yaptığının en önemli göstergelerinden biridir.
Strese Bağlı Tansiyon Nasıl Anlaşılır ve Holter Neden Önemlidir?
Strese bağlı tansiyonun tanısını koymak, kardiyolojideki en hassas süreçlerden biridir. Çünkü bu hasta grubu, doğası gereği kaygılıdır ve hastane ortamı bu kaygıyı daha da artırır. Bir hasta polikliniğe girdiğinde, karşısında beyaz önlüklü bir hekim gördüğünde, bilinçaltı bir korkuyla tansiyonu yükselebilir. Evde gayet normal (120/80\text{ mmHg}) olan değerler, doktorun yanında 150/90\text{ mmHg} çıkabilir. Tıpta buna “Beyaz Önlük Hipertansiyonu” denir.
Bunun tam tersi de mümkündür. Hasta doktorun yanında kendini güvende hisseder, tansiyonu normal çıkar; ancak iş yerine döndüğünde yaşadığı stresle tansiyonu tavan yapar. Buna da “Maskeli Hipertansiyon” denir ve en tehlikeli grup budur çünkü tanı atlanabilir.
Bu kafa karışıklığını gidermenin ve strese bağlı tansiyonu kesin olarak yakalamanın en güvenilir yolu, “24 Saatlik Ambulatuvar Kan Basıncı Monitorizasyonu”, yani halk arasındaki adıyla “Tansiyon Holter” cihazıdır. Bu işlemde hastanın koluna bir tansiyon manşeti, beline de küçük bir kayıt cihazı takılır. Hasta evine, işine gider; normal hayatına devam eder. Cihaz, hastanın haberi olmadan gündüz 15-20 dakikada bir, gece ise 30 dakikada bir otomatik ölçüm yapar.
Holter cihazının bize verdiği en kritik bilgi “Gece Düşüşü” (Dipping) verisidir. Normalde sağlıklı bir insanın tansiyonu, gece uykuya daldığında %10 ile %20 oranında düşmelidir. Çünkü uyurken vücut dinlenir, kalp yavaşlar. Ancak kronik stres altındaki kişilerde, beyin uykuda bile “kapat” komutunu veremez. Sempatik sistem gece de çalışmaya devam eder. Eğer Holter sonucunda hastanın tansiyonu gece düşmüyorsa (Non-Dipping), bu durum stresin biyolojik saati bozduğunun ve damarların 24 saat boyunca hiç dinlenmediğinin kanıtıdır. Bu bulgu, tedavi planını tamamen değiştiren çok kıymetli bir veridir.
Beslenme İle Strese Bağlı Tansiyon Nasıl Düşürülür?
Stresli dönemlerde beslenme alışkanlıklarımız ne yazık ki bozulma eğilimi gösterir. İnsan psikolojisi, gergin anlarda rahatlamak için genellikle yağlı, şekerli ve tuzlu gıdalara yönelir. Oysa tansiyon yönetiminde mutfaktaki en büyük düşmanımız tartışmasız sodyum, yani tuzdur.
Stres hormonları zaten böbreklere “tuzu vücutta tut” emri verirken, biz de dışarıdan tuzlu yediğimizde yangına körükle gitmiş oluruz. Vücuttaki sodyum arttığında, bunu dengelemek için su da tutulur. Damarların içindeki sıvı hacmi artar, bu da basıncı yükseltir. Bu nedenle ilk kural, tuzluğu sofradan kaldırmaktır. Ancak sadece ekilen tuzu kesmek yetmez; gizli tuz kaynaklarına da dikkat etmek gerekir.
Uzak durulması gereken yüksek tuzlu gıdalar şunlardır:
- Turşu ve salamura ürünler
- İşlenmiş şarküteri ürünleri
- Hazır çorbalar
- Bulyonlar
- Cips ve tuzlu krakerler
- Soya sosu
- Konserve gıdalar
- Tuzlu kuruyemişler
- Şalgam suyu
- Maden suları
Bunun yerine, tansiyonu dengelemeye yardımcı olan mineralleri (Potasyum ve Magnezyum) içeren gıdaları sofraya eklemek gerekir. Bilimsel olarak kanıtlanmış DASH diyeti (Hipertansiyonu Durdurma Yaklaşımı) bunu hedefler. Potasyum, sodyumun vücuttan atılmasına yardımcı olur ve damar duvarlarını gevşetir.
Tüketimi artırılması gereken gıdalar şunlardır:
- Muz
- Kayısı
- Ispanak
- Semizotu
- Mercimek
- Kuru fasulye
- Badem
- Ceviz
- Yoğurt
- Patates
Ayrıca stresli anlarda “rahatlamak” için başvurulan alkol, aslında büyük bir tuzaktır. Alkol, kısa süreli bir uyuşukluk yaratsa da metabolize edildiğinde sempatik sistemi uyarır ve kalp hızını artırır. Alkolün damar büzücü etkisi, stresin etkisiyle birleştiğinde tansiyon krizlerine yol açabilir. Kafein de benzer şekilde özellikle stresli anlarda tüketildiğinde adrenalin etkisini katlayarak çarpıntıyı artırır. Bu dönemlerde kahve tüketimini sınırlamak ve bitki çaylarına (melisa, papatya gibi) yönelmek akıllıca bir stratejidir.
Egzersiz Yaparak Strese Bağlı Tansiyon Kontrol Altına Alınabilir mi?
Pek çok hasta egzersiz önerisini sadece “kilo vermek” için yapıldığını sanır. Oysa strese bağlı hipertansiyon hastaları için egzersiz, kandan zehirli atıkları temizlemek gibidir. Kronik stres sırasında kanımızda sürekli yüksek seviyede dolaşan adrenalin ve kortizolü vücuttan atmanın en etkili yolu, büyük kas gruplarını çalıştırmaktır.
Hareketsiz bir vücutta biriken stres enerjisi, damar duvarlarına saldırır. Ancak düzenli aerobik egzersiz yapıldığında, vücut bu enerjiyi harcar ve egzersiz sonrasında doğal bir gevşeme hormonu olan endorfin salgılar. Bu vücudun kendi ürettiği en güçlü sakinleştiricidir. Ayrıca düzenli spor, damar iç yüzeyini döşeyen endotel tabakasının sağlığını korur ve damarların gevşeme (esneme) yeteneğini artırır.
Önerilen egzersiz türleri şunlardır:
- Tempolu yürüyüş
- Yüzme
- Bisiklet sürme
- Hafif koşu
- Doğa yürüyüşleri
- Dans etmek
Burada dikkat edilmesi gereken nokta, egzersizin şiddetidir. “Kazanma hırsı” gerektiren, aşırı rekabetçi veya çok ağır ağırlıkların kaldırıldığı sporlar, tansiyonu anlık olarak çok yükseltebileceği için kontrolsüz hipertansiyon hastalarına ilk etapta önerilmez. Amaç nefes nefese kalıp tükenmek değil kalp ritmini belirli bir seviyeye çıkarıp orada tutarak vücudu “yıkamak”tır. Haftada en az 5 gün, 30-45 dakikalık orta tempolu aktiviteler, ilaç kullanma ihtiyacını bile azaltabilir.
Uyku ve Gevşeme Teknikleri Tansiyonu Düşürmede Etkili midir?
Kardiyolojik tedavilerde genellikle ihmal edilen ama tedavinin başarısını doğrudan etkileyen faktör uykudur. Uyku, sadece zihnin değil kalbin ve damarların da tamirhanesidir. Yeterli ve kaliteli uyku uyumayan birinin tansiyonunun dengede kalması neredeyse imkansızdır. Özellikle uyku apnesi (horlama ve uykuda nefes durması) olan kişilerde, gece boyunca vücut oksijensiz kalır ve bu durum muazzam bir stres yaratır. Bu kişiler sabahları dayak yemiş gibi yorgun ve yüksek tansiyonla uyanırlar.
Stres yönetiminde “Vagus siniri”ni aktive etmek kilit rol oynar. Bu sinir, vücudun “fren” sistemidir; kalp atışını yavaşlatır ve tansiyonu düşürür. Vagus sinirini uyarmanın en kolay yolu ise derin ve kontrollü nefes almaktır.
Gün içinde uygulanabilecek basit yöntemler şunlardır:
- Diyafram nefesi çalışmaları
- Meditasyon
- Progresif kas gevşetme egzersizleri
- Yoga
- Doğa sesleri dinlemek
- Kitap okumak
Günde sadece 10 dakika, sessiz bir odada, gözleri kapatıp 4 saniye nefes alıp, 4 saniye tutup, 6 saniyede yavaşça vermek bile o anki tansiyon değerlerinde belirgin bir düşüş sağlayabilir. Bu teknikler, beynin “tehlike geçti” sinyali almasını sağlar ve sempatik aktiviteyi baskılar.
Tedavi Edilmeyen Tansiyon Gelecekte Hangi Sorunlara Yol Açabilir?
Birçok hasta, “Benim tansiyonum stresten, asabi tansiyon bu bir şey olmaz” diyerek durumu rasyonalize etme ve tedaviyi erteleme eğilimindedir. Ancak damarlarınız, tansiyonun stresten mi yoksa başka bir sebepten mi yükseldiğini ayırt etmez; sadece maruz kaldığı basınca bakar. Basınç yüksekse, hasar kaçınılmazdır.
Tedavi edilmeyen ve sürekli dalgalanan yüksek tansiyon, suyun kayayı aşındırması gibi damar iç yüzeyini zamanla aşındırır. Bu zedelenen bölgelere kolesterol ve kireç oturur, damar sertliği (ateroskleroz) başlar.
Uzun vadede karşılaşılabilecek riskler şunlardır:
- Kalp krizi
- Kalp yetmezliği
- Beyin kanaması
- İnme (Felç)
- Böbrek yetmezliği ve diyaliz ihtiyacı
- Aort damar genişlemesi veya yırtılması
- Görme kaybı (Retinopati)
- Bacak damar tıkanıklığı
- Cinsel fonksiyon bozuklukları
- Demans ve bilişsel gerileme
Prof. Dr. Tuna Katırcıbaşı, 27 yılı aşkın süredir kalp ve damar hastalıklarının tanı ve tedavisinde uzmanlaşmış bir kardiyoloji profesörüdür. Özellikle koroner arter hastalığı, stent tedavileri, hipertansiyon ve kalp yetersizliği alanlarında kapsamlı klinik ve akademik deneyime sahiptir.
Kardiyoloji kariyerine 1999 yılında Mersin Üniversitesi Tıp Fakültesi’nde araştırma görevlisi olarak başlayan Prof. Dr. Katırcıbaşı, 2009 yılında doçentlik, 2019 yılında ise profesörlük unvanını almıştır. Başkent Üniversitesi, Özel Ortadoğu Hastanesi ve Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi’nde öğretim üyesi olarak görev yapmıştır. Halen Adana Medline Hastanesi Kardiyoloji Kliniği’nde görevine devam etmektedir.
Prof. Dr. Katırcıbaşı, ameliyatsız damar açma uygulamaları, şah damarı ve periferik damar tıkanıklıklarının girişimsel tedavisi, kalp yetersizliği yönetimi ve ileri ekokardiyografi alanlarında öne çıkmaktadır. 60’tan fazla ulusal ve uluslararası bilimsel yayınıyla literatüre katkı sağlamış; Avrupa Kardiyoloji Derneği ve Amerikan Kardiyoloji Koleji gibi saygın platformlarda bildiriler sunmuştur.
Adana'daki Kliniğimizin Konumu